AHLAKÇILAR ÇAĞINDA AHLAKIN KENDİSİ NEREDE?
İnsanların başkalarının hayatını denetleme tutkusu arttıkça, kendi vicdanlarıyla yüzleşme cesareti neden azalıyor?
İnsanlık tarihine biraz daha yakından baktığımızda, savaşların, dinlerin, devletlerin ve ideolojilerin tarihi kadar eski başka bir mücadeleyle karşılaşırız: İnsanın başkasının hayatını düzenleme arzusu.
İnsan yalnızca kendisine bir ahlak kurmamış; aynı zamanda başkalarının nasıl yaşayacağına ilişkin sayısız norm, yasak ve hüküm üretmiştir.
Nasıl giyinileceğinden nasıl konuşulacağına, kiminle evlenileceğinden hangi davranışın “ayıp”, hangisinin “günah”, hangisinin “namuslu” sayılacağına kadar uzanan geniş bir normatif dünya kurulmuştur.
Bütün bunların üzerinde ise çoğu zaman güçlü bir kavram durur:
Ahlak.
Fakat tam da burada, kolay cevapları bozan zor soruyu sormak gerekir:
Ahlak gerçekten insanın kendisini sınırlama biçimi midir, yoksa başkasını sınırlamanın meşrulaştırılmış biçimi mi?
Bu soru, ahlak ile ahlakçılık arasındaki ayrımı zorunlu kılar.
Çünkü bu iki kavram aynı şey değildir.
AHLAK VE AHLAKÇILIK: AYNI KELİMENİN İKİ FARKLI SİYASETİ
Ahlak, en temel anlamıyla, insanın davranışlarını doğru ile yanlış, iyi ile kötü, adil ile adaletsiz arasındaki ayrımlar üzerinden değerlendirme ve kendi davranışlarına sınır koyma kapasitesidir.
Ahlakın ilk muhatabı başkası değil, kişinin kendisidir.
“Ben ne yapıyorum?”
“Benim davranışım başka bir insanın hakkını ihlal ediyor mu?”
“Gücümü kötüye kullanıyor muyum?”
“Kimse görmediğinde de aynı ilkelere bağlı kalıyor muyum?”
Bunlar ahlakın sorularıdır.
Ahlakçılık ise başka bir düzlemde işler.
Ahlakçılık, ahlaki normların kişinin kendi davranışlarını sınırlandırmasından çok, başkalarının davranışlarını değerlendirmek, sınıflandırmak ve denetlemek için kullanılmaya başlanmasıdır.
“Sen nasıl giyiniyorsun?”
“Sen kiminle görüşüyorsun?”
“Sen nasıl yaşıyorsun?”
“Senin hayatın benim ahlaki ölçülerime uyuyor mu?”
Bunlar ise ahlakçılığın sorularıdır.
Dolayısıyla basit ama önemli bir ayrım ortaya çıkar:
Ahlak özdenetimdir; ahlakçılık başkalarının denetimidir.
Ahlak insanın kendisine koyduğu sınırdır.
Ahlakçılık, başkasına koymak istediği sınır.
Bu ayrım küçük görünür; fakat siyasal ve toplumsal sonuçları son derece büyüktür.
Çünkü kendisini sınırlayan insan, kendi özgürlüğüyle hesaplaşır.
Başkalarını sınırlayan insan ise onların özgürlüğüyle.
AHLAK NEDEN KOLAYCA İKTİDARA DÖNÜŞÜR?
Michel Foucault'nun modern toplumlara ilişkin analizleri burada önemli bir düşünsel imkân sunar: İktidar yalnızca yasak koyarak işlemez; aynı zamanda normal olanı tanımlayarak işler.
“Normal insan” kimdir?
“Uygun kadın” nasıl davranır?
“Makbul erkek” nasıl yaşar?
“Namusa uygun” davranış nedir?
“Toplumun değerleri” hangi sınırları belirler?
Bu soruların cevapları yalnızca bireysel tercihleri değil, insanların birbirleri üzerindeki toplumsal denetimini de şekillendirir.
Böylece ahlaki norm, yalnızca bir değer yargısı olmaktan çıkar; toplumsal disiplin aracına dönüşebilir.
İşte ahlakçılık burada tehlikeli hale gelir.
Çünkü ahlakçılık çoğu zaman “Ben doğru olanı yapıyorum” demekle yetinmez.
Bir adım daha ileri gider:
“Sen de benim doğru kabul ettiğim biçimde yaşamalısın.”
Bu cümlede ahlak artık yalnızca etik bir tercih değildir.
Bir iktidar iddiasıdır.
BEDEN NEDEN AHLAKIN SAVAŞ ALANINA DÖNÜŞÜR?
İnsan toplumlarının önemli bir bölümü ahlaki düzenlemeleri beden üzerinden kurmuştur.
Özellikle kadın bedeni, tarih boyunca yalnızca biyolojik bir gerçeklik değil, aynı zamanda toplumsal düzenin üzerinde mücadele ettiği bir alan haline gelmiştir.
Örtünme, çıplaklık, cinsellik, bekâret, evlilik, doğurganlık ve kadın-erkek ilişkileri üzerinden sayısız norm geliştirilmiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken temel nokta şudur:
Bir toplumun bedeni nasıl düzenlediği, o toplumun ahlaki niteliğini tek başına belirlemez.
Örtünmek ahlakın kanıtı değildir.
Örtünmemek de ahlaksızlığın kanıtı değildir.
Çünkü bir insanın kıyafeti ile karakteri arasında otomatik bir nedensellik kurmak, hem felsefi hem sosyolojik açıdan son derece sorunlu bir indirgemedir.
Ahlakın gerçek sınavı kıyafette değil, davranışta ortaya çıkar.
Bir insanın başka bir insanın rızasına saygı gösterip göstermediğinde.
Gücünü kötüye kullanıp kullanmadığında.
Haksızlık karşısında susup susmadığında.
Kendisinden güçsüz olana nasıl davrandığında.
TECAVÜZÜN SORUMLULUĞUNU MAĞDURA YÜKLEMEK
Burada özellikle üzerinde durulması gereken bir mesele vardır.
Kadının kıyafeti ile cinsel şiddet arasında doğrudan bir ahlaki nedensellik kurmak, yalnızca yanlış bir düşünce değildir; aynı zamanda sorumluluğun failden mağdura kaydırılması sonucunu doğurabilir.
Bir insanın bedeni, başka bir insanın rızasız müdahalesi için gerekçe olamaz.
Bir kadının ne giydiği, bir erkeğin sınır ihlalini meşrulaştırmaz.
Dolayısıyla cinsel şiddet tartışmasının merkezine mağdurun kıyafetini değil, failin eylemini ve rıza ilkesini koymak gerekir.
Çünkü ahlakın gerçek sorusu:
“Kadın neden böyle giyindi?”
değil,
“Bir insan, başka bir insanın rızasını neden yok saydı?”
sorusudur.
Bu ayrım yapılmadığında ahlak, mağduru sorgulayan bir mekanizmaya dönüşür.
AHLAKÇILIĞIN EN BÜYÜK PARADOKSU
İnsan başkasını yargılarken kendisini ahlaki açıdan üstün bir konuma yerleştirmeye eğilimlidir.
Bu nedenle ahlakçılık yalnızca başkasını denetlemez; aynı zamanda kişiye kendisini aklama imkânı da verir.
Başkalarının kusurlarını gösterdikçe kendi kusurlarımız görünmez hale gelir.
Başkalarının günahlarını sı
