İDEOLOJİ, KİMLİK VE RANT ÜÇGENİNDE İNSAN
İnsanın kendi aklından vazgeçip hazır kimliklere, hazır düşmanlara ve hazır çıkarlara teslim edilmesi üzerine
İnsan, tarihin hiçbir döneminde yalnızca ekmekle yönetilmedi.
Ama hiçbir dönemde yalnızca düşüncelerle de yönetilmedi.
İnsanı yönetmenin en etkili biçimi, onun düşüncesini, aidiyetini ve çıkarını aynı hikâyenin içine yerleştirmektir.
İşte ideoloji, kimlik ve rant arasındaki ilişki tam burada başlar.
İdeoloji insana dünyayı nasıl yorumlayacağını söyler.
Kimlik, kendisini kimin yanında hissetmesi gerektiğini belirler.
Rant ise bütün bu aidiyetlerin ve çatışmaların maddi karşılığını toplar.
Böylece ortaya son derece kullanışlı bir insan modeli çıkar:
Ne düşündüğünü kendisi belirlemeyen,
kime ait olduğunu sürekli savunan,
ama bütün bunların sonunda kimin kazandığını sormayan insan.
Asıl mesele budur.
Çünkü insanın aklını elinden almak için her zaman zor kullanmak gerekmez.
Bazen ona bir kimlik verirsiniz.
Bazen bir kutsal değer.
Bazen geçmişten seçilmiş bir kahraman.
Bazen sürekli nefret edeceği bir düşman.
Bazen de kendisini ait hissedeceği bir topluluk.
Sonra ona dersiniz ki:
“Sen bunlardansın.”
İnsan bir kez “biz” ile “onlar” arasındaki duvara yerleştirildiğinde, artık önüne konulan her şeyi sorgulamaz.
Çünkü sorgulamak, kendi tarafını sorgulamak anlamına gelir.
İşte iktidarın en konforlu alanı burasıdır.
İDEOLOJİ: DÜNYAYI AÇIKLAMAKTAN DÜNYAYI KAPATMAYA
İdeoloji başlangıçta insanın dünyayı anlamlandırma çabasıdır.
Eşitsizliği açıklamak, sömürüyü teşhir etmek, adaletsizliğin nedenlerini araştırmak, daha iyi bir toplum tahayyül etmek için düşünsel bir çerçeve sunabilir.
Fakat ideoloji düşünmenin aracı olmaktan çıkıp düşünmenin yerine geçtiğinde, insanın zihnini özgürleştirmez; onu sınırlar.
Artık insan olaylara bakmaz.
Olayların kendi ideolojisindeki karşılığını arar.
Gerçeği araştırmaz.
Kendi inancını doğrulayacak gerçeği seçer.
Yanlış gördüğünde itiraz etmez.
“Bizimkiler yapıyorsa mutlaka bir sebebi vardır” der.
Karşı taraf aynı şeyi yaptığında ise “ihanet”, “yolsuzluk”, “faşizm”, “gericilik”, “emperyalizm”, “hainlik” ya da başka bir hazır kavram devreye sokulur.
Böylece ahlâk ilkeleri evrensel olmaktan çıkar.
Taraflara göre değişen bir ahlâk ortaya çıkar.
Aynı davranış, failine göre başka bir anlam kazanır.
İşte düşüncenin çürümesi burada başlar.
Çünkü insan artık doğruyu aramıyordur.
Kendi tarafını haklı çıkaracak gerekçeyi arıyordur.
KİMLİK: İNSANA AİT OLDUĞU YERİ VERMEK
Kimlik insanın ihtiyaç duyduğu bir şeydir.
İnsan yalnız yaşamak istemez. Bir topluluğun parçası olmak, bir tarihe, kültüre, değerlere veya ortak bir hafızaya bağlanmak ister.
Sorun kimlik sahibi olmak değildir.
Sorun, kimliğin insanın bütün varlığının yerine geçirilmesidir.
Çünkü kimlik büyüdükçe birey küçülebilir.
“Ben kimim?” sorusunun cevabı yalnızca “hangi gruba aitim?” sorusuna indirgenirse, insanın bireysel muhakemesi geri çekilir.
Artık kişi kendisini davranışlarıyla değil, etiketiyle tanımlar.
“Ben şu taraftayım.”
“Ben şu görüşteyim.”
“Ben şu millettenim.”
“Ben şu inançtanım.”
“Ben şu hareketin mensubuyum.”
Peki sonra?
Bunların hiçbiri insanı otomatik olarak haklı yapmaz.
Bir kimliğin mensubu olmak, o kimliğin yaptığı her şeyi savunma yükümlülüğü doğurmaz.
Tam tersine, gerçek aidiyet biraz da kendi tarafına karşı söz söyleyebilme cesaretidir.
Kendi mahallesinin yanlışını görebilen insanın ahlâki kapasitesi vardır.
Kendi mahallesinin yanlışını yalnızca karşı mahalleye saldırmak için gizleyen insan ise artık kimliğinin sahibi değil, kimliğinin taşıyıcısıdır.
RANT: GÖRÜNMEYEN ÜÇÜNCÜ ORTAK
Ve bütün bu hikâyenin en ilginç tarafı burada ortaya çıkar.
İdeolojik çatışmalar büyürken, kimlikler sertleşirken, insanlar birbirleriyle kavga ederken birileri çoğu zaman sessizce hesap yapar.
Çünkü rantın en sevdiği ortam, toplumun ekonomik gerçekliği konuşmak yerine birbirinin kimliğini konuşmasıdır.
İnsanlar birbirlerine:
“Sen kimsin?”
diye sorarken,
rantın sormaya ihtiyacı yoktur.
O yalnızca şunu bilir:
“Bu çatışmadan ne kadar kazanabilirim?”
İnsanlar bayrak üzerinden kavga ederken birileri ihaleye bakar.
İnsanlar geçmiş üzerinden birbirlerini suçlarken birileri araziye bakar.
İnsanlar mezhep, millet, parti, ideoloji veya yaşam tarzı üzerinden bölünürken birileri imar planını inceler.
İnsanlar birbirlerine düşmanlık beslerken birileri kamu kaynağının nereye aktığını hesaplar.
Ve toplum çoğu zaman bu üçüncü aktörü görmez.
Çünkü herkes sahnedeki oyunculara bakmaktadır.
Sahnenin arkasındaki kasaya değil.
İDEOLOJİK KAVGALARIN EN BÜYÜK KAYBEDENİ: GERÇEK
Gerçek, ideolojik fanatizmin en sevmediği şeydir.
Çünkü gerçek karmaşıktır.
Gerçek, bizim tarafımızın da yanlış yapabileceğini söyler.
Gerçek, karşı tarafın da bazen haklı olabileceğini kabul ettirir.
Gerçek, sloganlardan daha fazla emek ister.
Oysa slogan kolaydır.
“Biz haklıyız.”
“Onlar hain.”
“Biz halkız.”
“Onlar düşman.”
“Biz geçmişin sahibiyiz.”
“Onlar geleceğimizi çaldı.”
Bu cümlelerin hepsi doğru da olabilir, yanlış da.
Ama tek başına hiçbir şey açıklamaz.
Çünkü asıl soru şudur:
Kim, ne yaptı?
Hangi kaynakla yaptı?
Kimin adına yaptı?
Kime yaradı?
Kim bedel ödedi?
Kim kazandı?
Siyasetin gerçek muhasebesi burada başlar.
BİZE KİMLİK VERİLİRKEN KAYNAKLAR KİME VERİLİYOR?
Bir toplumun bütün enerjisini kimlik tartışmalarına yönlendirmek son derece kullanışlıdır.
Çünkü kimlik tartışması sonsuzdur.
Her zaman yeni bir ayrım bulunabilir.
Yeni bir sembol.
Yeni bir düşman.
Yeni bir tarih tartışması.
Yeni bir kültürel çatışma.
Yeni bir “biz ve onlar”.
Böylece toplum sürekli geçmişe, sembollere ve aidiyetlere bakarken bugünün ekonomik ilişkileri görünmezleşebilir.
İşte burada çok basit ama rahatsız edici bir soru sormak gerekir:
Bana sürekli kim olduğumu anlatıyorsunuz da, neden kimlerin zenginleştiğini anlatmıyorsunuz?
Bana sürekli hangi değerlere sahip çıkmam gerektiğini söylüyorsunuz da, bu değerler adına kullanılan kamu kaynaklarının hesabını neden vermiyorsunuz?
Bana sürekli düşman gösteriyorsunuz da, kasayı kimin yönettiğini neden konuşmuyoruz?
Bana sürekli geçmişi hatırlatıyorsunuz da, bugün neden aynı yoksulluk devam ediyor?
Bana sürekli fedakârlık yapmamı söylüyorsunuz da, fedakârlığın neden hep sıradan insanlardan beklendiğini kim açıklayacak?
İşte ideolojik sis burada dağılır.
GEÇMİŞİN NÖBETİNİ TUTARKEN GELECEĞİ KAÇIRMAK
Geçmiş önemlidir.
Ama geçmiş bir sığınak değildir.
Atalarımızın başarıları bizim başarılarımız değildir.
Onların mücadeleleri bize bir miras bırakır; fakat o mirasın üzerinde ömür boyu oturma hakkı vermez.
Bir toplum sürekli geçmişin büyüklüğüyle övünüyor ama bugünün sorunlarını çözemiyorsa, aslında geçmişi yaşatmıyor olabilir.
Geçmişi bir mazerete dönüştürüyor olabilir.
Çünkü geçmiş hazırdır.
Gelecek ise emek ister.
Geçmiş anlatılır.
Gelecek inşa edilir.
Geçmişten kahramanlar çıkarılır.
Gelecekte ise okul, fabrika, bilim, hukuk, adalet, teknoloji, üretim ve özgür düşünce gerekir.
Bunların hiçbiri sloganla kurulmaz.
İNSAN NE ZAMAN ÖZNE OLMAKTAN ÇIKAR?
İnsan kendi kararlarını veremediğinde değil yalnızca.
Daha tehlikelisi, kendi kararlarını verdiğini zannederken başkasının hazırladığı seçeneklerden birini seçtiğinde özne olmaktan çıkar.
Önüne iki seçenek koyarlar:
“Ya bizden yanasın ya onlardan.”
Oysa belki de üçüncü bir seçenek vardır:
“Ben sizin kurduğunuz soruyu kabul etmiyorum.”
Gerçek özgürlük bazen cevap vermek değil, soruyu reddetmektir.
Çünkü iktidar yalnızca cevapları kontrol etmez.
Soruları da kontrol eder.
İnsana:
“Batı mı, Doğu mu?”
diye sorarlar.
Belki asıl soru:
“İnsan nerede daha özgür, daha adil ve daha müreffeh yaşayabilir?”
olmalıdır.
“Sağ mı, sol mu?”
diye sorarlar.
Asıl soru:
“Bu politika kimin hayatını iyileştiriyor?”
olmalıdır.
“Bizden misin, onlardan mı?”
diye sorarlar.
Asıl soru:
“Bu düzen kime hizmet ediyor?”
olmalıdır.
RANTIN EN BÜYÜK DÜŞMANI: SORGULAYAN İNSANDIR
Rant düzenleri yalnızca cahil insanlardan beslenmez.
Daha çok, sorgulamayan insanlardan beslenir.
Çünkü sorgulayan insan bağlantıları görür.
İdeoloji ile ekonomik çıkar arasındaki ilişkiyi sorar.
Kimlik siyaseti ile kaynak dağılımı arasındaki ilişkiyi araştırır.
Söylem ile eylem arasındaki farkı ölçer.
“Ne söylendi?” sorusundan sonra mutlaka:
“Ne yapıldı?”
diye sorar.
Ve daha önemlisi:
“Kim kazandı?”
diye sorar.
Bu üç soru, bütün propaganda düzenlerinin huzurunu kaçırır.
Çünkü sözleri değil sonuçları ölçer.
BAYRAĞI TUTAN KİM, KASAYI TUTAN KİM?
Toplumların en büyük yanılgılarından biri, sembollerle gerçek güç arasındaki farkı unutmasıdır.
Bayrak önemlidir.
Tarih önemlidir.
Kimlik önemlidir.
Kültür önemlidir.
İnanç önemlidir.
Ama bunların hiçbiri ekonomik ve siyasal hesap vermenin yerine geçemez.
Bir insanın bayrağı sevmesi, onu kamu kaynağının hesabından muaf tutmaz.
Bir insanın geçmişine bağlı olması, bugünkü adaletsizliği savunmasını gerektirmez.
Bir insanın belirli bir ideolojiye inanması, o ideolojinin temsilcilerini eleştirmesine engel değildir.
Tam tersine:
İnandığın şey gerçekten değerliyse, onun adına konuşanları daha fazla denetlersin.
Çünkü gerçek sadakat, kör itaat değildir.
Gerçek sadakat, yanlış karşısında susmamaktır.
EN ZOR HESAP: KENDİ TARAFINLA
İnsanın verebileceği en zor hesap, karşı tarafla değil kendi tarafıyla verdiği hesaptır.
Çünkü karşı tarafı eleştirmek kolaydır.
Orada alkış vardır.
Aidiyet vardır.
Kalabalık vardır.
Ama kendi tarafının yanlışını söylemek yalnızlık gerektirir.
İşte entelektüel bağımsızlık tam burada başlar.
Kendi mahallene de aynı ölçüyü uygulayabiliyorsan düşünüyorsundur.
Kendi liderine de hesap sorabiliyorsan yurttaşsındır.
Kendi ideolojinin yanlışını kabul edebiliyorsan özgürsündür.
Kendi kimliğinin sana sağladığı ayrıcalıkları sorgulayabiliyorsan ahlâki bir özne olabilirsin.
Aksi halde insan, düşüncelerinin sahibi değil;
düşüncelerinin propagandacısıdır.
İDEOLOJİ, KİMLİK VE RANT ÜÇGENİNDEN ÇIKMAK
Bu üçgenden çıkmanın yolu kimlikleri yok saymak değildir.
İdeolojileri yasaklamak hiç değildir.
İnsanı köksüzleştirmek de değildir.
Tam tersine mesele şudur:
Kimliği insanın üzerinde değil, insanın yanında tutmak.
İdeolojiyi aklın yerine değil, düşüncenin araçlarından biri haline getirmek.
Ekonomik çıkarı ise kutsal değerlerin arkasına saklamamak.
Bunun için üç basit ilkeye ihtiyaç var:
Kimlik aidiyet sağlar ama haklılık sağlamaz.
İdeoloji açıklama sunar ama gerçeğin kendisi değildir.
Rant ise hangi kutsal sözlerle örtülürse örtülsün, sonunda hesabı verilmesi gereken maddi bir çıkardır.
Bu üç cümle bile siyasal düşüncenin önemli bir bölümünü yeniden kurmaya yeter.
SON HESAP
Bugün insanlığın temel sorunlarından biri yalnızca yoksulluk değildir.
Yalnızca eşitsizlik değildir.
Yalnızca otoriterlik değildir.
Bunların hepsinin altında daha derin bir mesele vardır:
İnsanın kendi aklından vazgeçmesi.
Kendi sorusunu sormaktan korkması.
Kendi tarafının yanlışını kabul etmemesi.
Kendi çıkarının nerede başladığını ve başkasının çıkarının nerede bittiğini görememesi.
Ve en önemlisi:
Kendisinden istenen fedakârlık ile başkasının elde ettiği kazanç arasındaki ilişkiyi kuramaması.
Oysa artık yalnızca:
“Bize ne anlatılıyor?”
diye sormak yetmez.
Şunu da sormalıyız:
Bu anlatıdan kim kazanıyor?
Kim korkuyor?
Kim susuyor?
Kim karar veriyor?
Kim ödüyor?
Kim zenginleşiyor?
Kim yoksullaşıyor?
Ve bütün bu hikâyenin sonunda:
İnsan nerede duruyor?
Çünkü mesele yalnızca ideolojilerin, kimliklerin veya rant düzenlerinin varlığı değildir.
Asıl mesele, insanın bunların arasında kendi aklını koruyup koruyamadığıdır.
İnsan kendi aklını başkasına teslim ettiği anda yalnızca düşünme özgürlüğünü kaybetmez.
Kendi geleceği üzerindeki söz hakkını da kaybeder.
Ve o zaman başkaları onun adına geçmişi savunur.
Başkaları onun adına düşman belirler.
Başkaları onun adına fedakârlık ister.
Başkaları onun adına gelecek vaat eder.
Ama hesabı yine o öder.
İşte asıl kırılma noktası buradadır:
Bize kimlik verip irademizi,
bize ideoloji verip muhakememizi,
bize düşman verip dikkatimizı,
bize geçmiş verip geleceğimizi alıyorlarsa;
artık mesele yalnızca siyaseti anlamak değildir.
Mesele, insanın yeniden özne olup olamayacağıdır.
Çünkü geçmiş bizim mazeretimiz değildir; mirasımızdır.
Kimlik bizim hapishanemiz değildir; tercihimizdir.
İdeoloji bizim efendimiz değildir; düşünsel aracımızdır.
Ve rant hiçbir kutsal kelimenin arkasına saklanamayacak kadar dünyevîdir.
Sonunda geriye tek bir soru kalır:
Kendi hayatımızın öznesi miyiz, yoksa başkalarının yazdığı hikâyede yalnızca kendisine verilen rolü oynayan kalabalıklar mıyız?
Bu soruya dürüstçe cevap vermeden ne gerçek bir siyaset, ne gerçek bir özgürlük, ne de gerçek bir gelecek kurulabilir.
Çünkü gelecek bize miras kalmayacak.
Onu, kendi aklını kullanmaya cesaret edenler kuracak.
