İZVERİ

Köşe yazısı

MİLLET-İ HÂKİME: ETKİN ERK

Millet, hâkimiyet ve tarihsel etkinlik üzerine bir kavram analizi Fransız İhtilali sonrasında Avrupa'da hız kazanan milliyetçilik akımı, çok uluslu imparatorlukların siyasal ve…

Yayınlandı: 21 Kasım 2026 11:40

Güncellendi: 21 Kasım 2026 23:53

Paylaş

Millet, hâkimiyet ve tarihsel etkinlik üzerine bir kavram analizi

Fransız İhtilali sonrasında Avrupa'da hız kazanan milliyetçilik akımı, çok uluslu imparatorlukların siyasal ve toplumsal yapısını derinden etkiledi. Osmanlı Devleti de bu dönüşümden nasibini aldı.

Özellikle Balkan Savaşları sonrasında Türk milliyetçiliğinin düşünsel ve siyasal zeminde belirginleşmesinde Genç Kalemler çevresinin ve Ömer Seyfettin'in önemli bir yeri oldu.

Bu çerçevede tartışılması gereken kavramlardan biri de Millet-i Hâkime kavramıdır.

Türkiye literatüründe çoğunlukla "Hâkim Millet" veya "Egemen Ulus" şeklinde karşılanan bu kavramın, tarihsel ve sosyolojik mahiyetini tam olarak yansıtmadığı kanaatindeyiz.

Zira burada yalnızca bir siyasal egemenlikten yahut başka topluluklar üzerinde üstünlük iddiasından söz etmiyoruz.

Kavramın ruhunu daha doğru ifade edebilecek karşılığın Etkin Erk olduğunu düşünüyoruz.

Etkin Erk; bir coğrafyanın tarihsel oluşumunda, devlet geleneğinde, ortak kültüründe, toplumsal hafızasında ve siyasal yapılanmasında belirleyici rol üstlenmiş ana kültürel ve tarihsel güçtür.

Bu, biyolojik bir üstünlük iddiası değil; tarih içerisinde teşekkül etmiş sosyolojik bir gerçekliktir.

Tarih, yalnızca nüfus çoğunluğuyla yazılmaz!

Bir coğrafyanın tarihsel kimliğini yalnızca o coğrafyada yaşayan toplulukların nüfus oranlarıyla açıklamak mümkün değildir. Devlet kurma geleneği, siyasal örgütlenme, dil, kültür, hukuk ve ortak hafıza gibi unsurlar da belirleyicidir.

Mesela İngiltere'yi ele alalım.

Britanya adalarının tarihsel nüfus ve kültür dokusunda Angıllar, Saksonlar, Britonlar, Normanlar ve daha pek çok topluluğun izleri bulunmaktadır. Ancak bugünkü İngiliz devlet ve toplum kimliğinin oluşumunda İngiliz kültürü belirleyici bir etkinlik kazanmıştır.

1066 yılında İngiltere'yi fetheden Norman kökenli William'ın İngiliz tarihindeki yeri de bu dönüşümün çarpıcı örneklerindendir.

Norman kökenli bir hanedan, zaman içerisinde İngiliz devlet geleneğinin ve tarihinin bir parçası hâline gelmiştir.

İran coğrafyasında da benzer bir tarihsel süreklilik söz konusudur. Farklı kavimlerin ve toplulukların bir arada yaşadığı bu coğrafyada Fars dili ve kültürü, devlet ve medeniyet geleneğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol üstlenmiştir.

Rusya'da Rus kültürü, Çin'de Çin medeniyeti, Hindistan'da ise Hint uygarlık geleneği benzer bir tarihsel etkinliğe sahiptir.

Burada önemli olan, farklı toplulukların varlığını inkâr etmek değil; bir coğrafyanın tarihsel kimliğini şekillendiren ana kültürel ve siyasal dinamiği doğru okuyabilmektir.

Etkin Erk, üstün ırk demek değildir!

Millet-i Hâkime kavramını üstün ırk, biyolojik ayrıcalık veya başka milletler üzerinde tahakküm kurma hakkı şeklinde yorumlamak, tarihsel ve sosyolojik gerçekliği yanlış okumaktır.

Etkin Erk kavramı, bir toplumun diğerlerinden daha değerli olduğunu değil, tarihsel süreç içerisinde ortak devletin, kültürün ve medeniyetin şekillenmesinde belirleyici bir konum kazandığını ifade eder.

Bu etkinlik, her zaman nüfus çoğunluğuyla da örtüşmez.

Nitekim İngiltere'nin Hindistan üzerindeki sömürge yönetimi döneminde İngilizler, Hindistan nüfusunun çok küçük bir bölümünü oluşturuyordu. Buna rağmen siyasal ve idarî erk İngilizlerin elindeydi.

İran tarihinde de farklı hanedanların ve etnik kökenlerin devlet yönetiminde yer alması, Fars kültürünün tarihsel etkisini ortadan kaldırmamıştır.

Dolayısıyla bir coğrafyanın yönetiminde söz sahibi olmakla o coğrafyanın tarihsel ve kültürel kimliğini şekillendirmek aynı şey değildir. Etkin Erk kavramını anlamak için bu ayrımı gözden kaçırmamak gerekir.

Türkiye'de Etkin Erk: Türk kültürü ve devlet geleneği

Türkiye'nin tarihsel ve toplumsal yapısında da benzer bir durum söz konusudur.

Bu topraklarda farklı etnik, dinî ve kültürel aidiyetlere sahip topluluklar yaşamıştır ve yaşamaya devam etmektedir. Bunların varlığı, Türkiye'nin tarihsel oluşumunda Türk kültürünün, Türk dilinin ve Türk devlet geleneğinin belirleyici rolünü ortadan kaldırmaz.

Türk kimliği, yüzyıllar içerisinde oluşmuş bir devlet ve medeniyet birikiminin adıdır.

Selçuklu'dan Osmanlı'ya, Osmanlı'dan Türkiye Cumhuriyeti'ne uzanan tarihsel çizgide Türk devlet geleneği, bu coğrafyanın siyasal ve kültürel hafızasında önemli bir süreklilik oluşturmuştur.

Bu nedenle Türkiye'de Türk kültürünü ve tarihsel devlet geleneğini Etkin Erk olarak tanımlamak, diğer toplulukların varlığını veya haklarını inkâr etmek anlamına gelmez.

Tam tersine, farklılıkları ortak bir devlet ve vatandaşlık çatısı altında değerlendirebilmenin tarihsel zeminini anlamaya yardımcı olur.

Ancak burada önemli bir sınır vardır: Tarihsel etkinlik, günümüzde herhangi bir topluluğa diğer vatandaşlardan daha fazla hak, ayrıcalık veya siyasal üstünlük tanımanın gerekçesi olamaz.

Anayasal vatandaşlık ve ortak kimlik

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 66. maddesi bu konunun vatandaşlık boyutundaki hukuki çerçevesini ortaya koymaktadır:

"Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür."

Burada esas alınan ölçüt etnik soy veya biyolojik köken değil, vatandaşlık bağıdır. Dolayısıyla anayasal Türk kimliği, farklı etnik kökenlerden gelen vatandaşları ortak bir siyasal kimlikte buluşturmaktadır.

Bu çerçevede Türk vatandaşlığı, bir etnik kökenin diğerleri üzerindeki üstünlüğü olarak değil, eşit vatandaşlık temelinde ortak aidiyet olarak anlaşılmalıdır.

Almanya vatandaşı Alman, Fransa vatandaşı Fransız, Rusya vatandaşı Rus ve Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı Türk kimliğiyle anılır.

Fakat bu adlandırmaların anayasal ve siyasal anlamı ile etnik köken anlamı birbirine karıştırılmamalıdır.

Modern ulus devletin temel meselelerinden biri de budur: Farklı kökenleri ortak bir vatandaşlık ve devlet aidiyeti içerisinde buluşturabilmek.

Sonuç: Kavramı doğru okumak!

Tarihi yalnızca yapanlar değil, yazanlar da şekillendirir. Devletlerin ve milletlerin kaderi, kimi zaman meydanlarda kazanılan zaferlerle, kimi zaman da asırlar içerisinde oluşan kültürel ve siyasal etkilerle belirlenir.

Bu etkinin varlığını kabul etmek başka, onu üstünlük iddiasına dönüştürmek başkadır.

Millet-i Hâkime kavramını bugünün dünyasında ırk üstünlüğü, etnik tahakküm veya ayrımcılık üzerinden okumak ne tarihsel gerçekliğe ne de modern vatandaşlık anlayışına uygundur.

Bizim teklifimiz, kavramın tarihsel ve sosyolojik boyutunu Etkin Erk üzerinden yeniden değerlendirmektir.

İngiltere'de İngiliz, İran'da Fars, Rusya'da Rus, Çin'de Çin kültürünün tarihsel etkisini konuşmak ne kadar doğalsa Türkiye'de Türk kültürünün, Türk dilinin ve Türk devlet geleneğinin belirleyiciliğini konuşmak da o kadar doğaldır.

Bundan faşizm çıkarmak, kavramları birbirine karıştırmaktır.

Eşit vatandaşlık, tarihsel gerçekleri inkâr etmeyi gerektirmez. Tarihsel gerçekleri kabul etmek de eşit vatandaşlıktan vazgeçmeyi gerektirmez!

Mesele üstün ırk değil, tarihsel etkinliktir.

Mesele tahakküm değil, ortak aidiyettir.

Mesele etnik ayrışma değil, devlet ve millet bütünlüğüdür.

Millet-i Hâkime'yi bu zaviyeden okumak gerekir.

Hâkimiyet başka, etkinlik başka; üstünlük başka, tarihsel belirleyicilik başkadır!

Numan CENGİZ
İlahiyatçı Araştırmacı Yazar

Yorumunuzu Yazın

Yorumlar(0)

Henüz yorum yok.

Yorumlar kişilerin kendi görüşleridir. Yazılanlardan İZVERİ sorumlu değildir. Hukuka aykırı, nefret içeren veya hakaret barındıran yorumlar kaldırılabilir.

5 dk