HARF DEVRİMİ Mi DİL DEVRİMİ Mİ?
Harf Devrimi ile Dil Devrimi aynı şey değildir!
Osmanlı döneminde kullanılan yazı sistemine elifbâ denilmesinin sebebi, Arap alfabesinin ilk iki harfinin elif ve bâ olmasıdır.
Bugün kullandığımız alfabe kelimesinin kökeni ise farklıdır. Latince alphabetum üzerinden Yunanca alphabetos kelimesine, o da Yunancanın ilk iki harfi olan alpha ve betaya dayanır. Dolayısıyla “alfabe, elifbânın Batılı karşılığıdır” şeklindeki basit açıklama tarihî-etimolojik bakımdan doğru değildir.
HARF BAŞKA, DİL BAŞKA!
Harf Devrimi'ni, “Latin harflerine geçtik ve Eski Türkçe (Osmanlıca)ortadan kalktı” şeklinde yorumlamak, harf ile dili birbirine karıştırmaktır.
Türkler tarih boyunca farklı yazı sistemleri kullandılar.
Göktürk yazısıyla yazılmış kitabeler Türkçedir.
Uygur yazısıyla kaleme alınmış metinler Türkçedir.
Osmanlı döneminde Arap kökenli yazı sistemiyle kaleme alınan metinler Türkçedir.
Bugün Latin esaslı Türk alfabesiyle yazdığımız metinler de Türkçedir.
Harf değişince dil otomatik olarak değişmez.
Çünkü:
HARF = DİL DEĞİLDİR!
Harf, dilin yazıya aktarılmasını sağlayan araçlardan biridir.
Dilin kendisi ise kelime hazinesinden gramerine, ses sisteminden söz varlığına, tarihî birikiminden kültürel kullanımına kadar çok daha geniş bir yapıdır.
Meselâ “kalem” kelimesinin Arapça üzerinden Türkçeye geçmiş olması, Türkçenin Arapça olduğu anlamına gelmez.
Bir kelimenin kökeni ile o kelimenin bugün içinde bulunduğu dil aynı mesele değildir.
OSMANLICA AYRI BİR DİL Mİ?
Burada da kavramları birbirine karıştırmamak gerekir.
Osmanlı Türkçesi (Osmanlıca), Türkçenin tarihî bir dönemindeki yazı ve dil kullanımını ifade eder.
Osmanlı coğrafyasında kullanılan dil; Türkçe temelinde Arapça ve Farsçadan yoğun biçimde etkilenmiş, kendine özgü bir yazı ve edebî gelenek geliştirmiştir.
Dolayısıyla “Osmanlıca tamamen başka bir dildir” demek de, “Osmanlı döneminde kullanılan Türkçe ile bugünkü Türkçe arasında hiçbir fark yoktur” demek de meseleyi basitleştirir.
HARFLERİN TARİHİ DE SANILDIĞI KADAR BASİT DEĞİL
Arap yazısı tarihsel olarak Aramî/Nabatî yazı gelenekleriyle bağlantılı bir gelişim çizgisine sahiptir.
Benzer biçimde Latin, Yunan ve Sami yazı sistemleri arasında da tarihsel akrabalıklar vardır.
Yani insanlık tarihindeki yazı sistemleri birbirinden tamamen kopuk, gökten inmiş bağımsız sistemler değildir.
Harflerin de bir tarihi vardır.
LATİN HARFLERİ FİKRİ CUMHURİYET'LE BİRLİKTE DOĞMADI
Burada önemli bir başka husus daha var.
Türkiye'de Latin esaslı harflere geçiş düşüncesi 1928'de birdenbire ortaya çıkmış değildir.
Tanzimat döneminden itibaren Osmanlı aydınları arasında yazının ıslahı, Arap harflerinin Türkçeye uygunluğu ve Latin harflerinin kullanılması üzerine tartışmalar yapılmıştır. Bu tartışmalar II. Meşrutiyet döneminde de devam etmiştir.
Fakat bundan şu sonucu çıkarmak da doğru olmaz:
“O halde 1928 Harf Devrimi'nin önemi yoktur.”
Tam tersine, 1928'de mesele düşünce ve tartışma düzeyinden çıkarılarak devlet politikası ve hukukî düzenleme haline getirilmiştir.
1 Kasım 1928'de Türk Harflerinin Kabulü ve Tatbiki Hakkındaki Kanun kabul edilmiş, Arap harfleri yerine Latin esasından alınan Türk harfleri kabul edilmiştir.
Atatürk de bu sürecin yalnızca siyasî destekçisi değil, doğrudan uygulayıcısı ve öncüsü olmuştur. 1928 yazında yeni harflerin öğretilmesi için bizzat dersler vermiş ve ülke çapındaki uygulamayı yönetmiştir.
Dolayısıyla daha isabetli ifade şudur:
Harf Devrimi Cumhuriyet döneminde gerçekleştirildi; fakat Latin harfleri ve yazı meselesi Osmanlı döneminde de tartışılıyordu.
PEKİ DİL DEVRİMİ?
İşte asıl ayrım burada.
Harf Devrimi, öncelikle yazı sisteminin değiştirilmesidir.
Dil Devrimi ise bundan daha geniş bir alandır; kelime hazinesine, terminolojiye, dil kurumlarına ve dil kullanımına yönelik müdahaleleri de kapsar.
Bu nedenle 1928'de gerçekleştirilen Harf Devrimi'ni doğrudan “Türkçenin değiştirilmesi” şeklinde anlatmak kavramsal bir karışıklığa yol açar.
Harf başka şeydir.
Dil başka şeydir.
Yazı başka şeydir.
Kültür ise bunların çok daha ötesindedir.
SONUÇ
Harf değişir.
Yazı sistemi değişir.
Alfabe değişir.
Fakat bütün bunlar tek başına “dil değişti” anlamına gelmez.
Türkler Göktürk harflerini kullandı.
Uygur yazısını kullandı.
Arap kökenli yazı sistemini kullandı.
Bugün Latin esaslı Türk alfabesini kullanıyor.
Ama bütün bu dönemlerin ortak paydasında Türkçe vardır.
Öyleyse Harf Devrimi'ni konuşurken kavramları birbirine karıştırmayalım:
HARF BAŞKA, DİL BAŞKA!
YAZI BAŞKA, KÜLTÜR BAŞKA!
ALFABE DEĞİŞİR; BİR MİLLETİN DİLİ SADECE ALFABE DEĞİŞTİ DİYE ORTADAN KALKMAZ.
Harf Devrimi'ni Dil Devrimi gibi sunmak, tarihî bir dönüşümü açıklamak yerine iki ayrı meseleyi birbirine karıştırmaktır.
Neyin ne olduğunu bilmeden allâme kesilinen bir çağdayız ne yazık ki!
Numan CENGİZ
Araştırmacı İlahiyatçı Yazar
