12 EYLÜL BİTTİ Mİ, YOKSA SADECE ÜNİFORMASINI MI ÇIKARDI?
Bugün 12 Eylül.
Yine Kenan Evren’in fotoğraflarını göreceğiz.
Tankları…
Askerleri…
Kapatılan partileri…
Tutuklanan gençleri…
İşkencehaneleri…
İdam sehpalarını…
Ve hep birlikte 12 Eylül’ü lanetleyeceğiz.
Elbette lanetlemeliyiz.
Ama 46 yıl sonra artık daha zor bir soru sormanın zamanı gelmedi mi?
12 Eylül gerçekten bitti mi?
Yoksa generaller kışlaya dönerken kurdukları düzenin önemli parçalarını bize mi bıraktılar?
Çünkü darbeler yalnızca tanklarla yapılmaz.
Bazı darbeler tanklarını sokaktan çeker ama anayasasını, kurumlarını, ekonomik düzenini ve korkularını toplumun içinde bırakır.
Belki de Türkiye’nin 12 Eylül’le asıl hesaplaşması tam burada başlamalıdır.
12 EYLÜL SABAHI SADECE DEMOKRASİ UYANMADI
12 Eylül 1980 sabahı parlamento feshedildi.
Siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu.
Sendikal faaliyetler ağır biçimde sınırlandırıldı.
Binlerce insan gözaltına alındı.
Cezaevleri işkenceyle anılır hale geldi.
İdamlar gerçekleştirildi.
Ama darbeyi yalnızca bunlarla anlatırsak hikâyenin yarısını anlatmış oluruz.
Çünkü 12 Eylül yalnızca siyasal rejime müdahale değildi.
Aynı zamanda Türkiye’nin toplumsal güç dengelerine yapılan büyük bir müdahaleydi.
İşçi sınıfının örgütlü gücü kırıldı.
Sendikalar zayıflatıldı.
Sol siyaset ezildi.
Üniversiteler yeniden düzenlendi.
Toplumun örgütlenme kapasitesi daraltıldı.
Ve bütün bunların arkasından Türkiye yeni bir ekonomik döneme girdi.
Tesadüf mü?
24 OCAK’TAN 12 EYLÜL’E
Darbeden sekiz ay önce, 24 Ocak 1980’de Türkiye kapsamlı ekonomik kararlar aldı.
Dışa açılma…
İhracata dayalı büyüme…
Piyasa mekanizmasının genişletilmesi…
Kamunun ekonomideki rolünün yeniden tanımlanması…
Ücretlerin baskılanması…
Türkiye ekonomisi başka bir yöne çevriliyordu.
Fakat ortada ciddi bir sorun vardı.
Bu program yalnızca ekonomik değildi.
Toplumsal sonuçları vardı.
Çünkü ekonomiyi değiştirdiğinizde yalnızca rakamları değiştirmezsiniz.
Güç ilişkilerini değiştirirsiniz.
İşçinin milli gelirden aldığı payı…
Sermayenin pazarlık gücünü…
Sendikanın etkisini…
Devletin ekonomideki konumunu…
Kimin kazanacağını ve kimin kaybedeceğini…
Bu nedenle 24 Ocak ile 12 Eylül arasındaki ilişkiyi yalnızca takvim tesadüfü olarak okuyamayız.
Darbenin ardından ekonomik programın uygulanabileceği siyasal ve toplumsal zemin çok daha elverişli hale geldi.
Sokak susturulmuştu.
Sendikalar zayıflatılmıştı.
Muhalefet ezilmişti.
İtirazın maliyeti yükselmişti.
Ekonominin yeni düzeni kurulurken toplumun pazarlık gücü kırılmıştı.
İşte bu nedenle 12 Eylül’ün hikâyesi yalnızca Kenan Evren’in hikâyesi değildir.
Bir bölüşüm hikâyesidir.
“ŞİMDİYE KADAR İŞÇİLER GÜLDÜ…”
Dönemin Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu Başkanı Halit Narin’e atfedilen ve dönemin ruhunu özetleyen meşhur söz boşuna hafızalarda kalmadı:
“Şimdiye kadar işçiler güldü, biz ağladık; şimdi gülme sırası bizde.”
Bir cümle bazen yüzlerce sayfalık ekonomi-politik analizden daha fazla şey anlatır.
Çünkü 12 Eylül sonrasında değişen yalnızca hükümet değildi.
Emek ile sermaye arasındaki güç dengesi değişiyordu.
O halde 46 yıl sonra şu soruyu sormamız gerekiyor:
Bugün Türkiye’de sendikalaşmanın zayıflığının, emeğin pazarlık gücündeki aşınmanın ve ücretlinin ekonomik sistem karşısındaki kırılganlığının tarihini yazarken 12 Eylül’ü kaçıncı sayfaya koyacağız?
DARBENİN ANAYASASIYLA DARBEYE KARŞI DEMOKRASİ
1982 Anayasası, 12 Eylül rejiminin en kalıcı miraslarından biri oldu.
Aradan 44 yıl geçti.
Anayasa defalarca değiştirildi.
Türkiye parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi’ne geçti.
Partiler kapandı.
Yeni partiler kuruldu.
Generaller öldü.
Kenan Evren öldü.
Soğuk Savaş bitti.
Sovyetler Birliği dağıldı.
Berlin Duvarı yıkıldı.
Dünya değişti.
Ama Türkiye hâlâ 1982 Anayasası’nı değiştirerek yaşamaya devam ediyor.
Bu başlı başına tuhaf değil mi?
Neredeyse bütün siyasi partiler 12 Eylül Anayasası’nı eleştiriyor.
Hemen herkes “sivil anayasa” diyor.
Ama kırk yılı aşkın süredir Türkiye, darbe sonrasında hazırlanmış anayasal zemini bütünüyle değiştirebilmiş değil.
Demek ki mesele yalnızca generaller değilmiş.
Mesele onların kurduğu devlet-toplum ilişkisinin bazı kodlarıymış.
DEVLET Mİ YURTTAŞ İÇİN, YURTTAŞ MI DEVLET İÇİN?
12 Eylül’ün belki de en derin mirası burada aranmalıdır.
Devleti yurttaşın üzerinde konumlandıran anlayış…
Örgütlü topluma duyulan kuşku…
Muhalefeti potansiyel tehdit olarak gören refleks…
Üniversiteyi kontrol edilmesi gereken alan sayan zihniyet…
Sendikayı ekonomik aktörden çok güvenlik sorunu gibi algılayan yaklaşım…
Gençliği siyasetten uzak tutma arzusu…
Bunların hepsini yalnızca 1980’e mi gömebiliriz?
Yoksa biçimleri değişerek bugün de karşımıza çıkıyorlar mı?
İşte 12 Eylül’ü konuşmak tam olarak budur.
Kenan Evren’e kızmak kolaydır.
Çünkü artık iktidarda değildir.
Asıl mesele Kenan Evren’siz 12 Eylülcülüğü tanıyabilmektir.
DARBE ZİHNİYETİ ÜNİFORMA GİYMEK ZORUNDA DEĞİLDİR
Burada çok dikkatli bir ayrım yapmak gerekiyor.
Sandıkla gelen bir iktidarla askeri darbeyi aynı şey sayamayız.
Biri halkın oyuyla oluşur.
Diğeri silahla halk iradesini ortadan kaldırır.
Bu fark hayatidir.
Ama demokrasi yalnızca iktidarın nasıl geldiğiyle de ölçülmez.
Nasıl yönettiğiyle de ölçülür.
Muhalefetin hakkını tanıyor mu?
Basın özgür mü?
Üniversite özerk mi?
Sendikalar özgürce örgütlenebiliyor mu?
Yargı siyasal iktidardan bağımsız mı?
Barışçıl protesto hakkı korunuyor mu?
Yurttaş devlet karşısında gerçekten hak sahibi mi?
Çünkü seçim demokrasinin başlangıcıdır.
Tamamı değil.
Sandık iktidara yönetme yetkisi verir.
Sınırsız güç vermez.
12 EYLÜL SOLU YALNIZCA HAPSE ATMADI
12 Eylül’ün Türkiye solu üzerindeki etkisi de yalnızca tutuklamalarla açıklanamaz.
Solun toplumsal örgütlenme damarları kesildi.
Sendikalarla siyaset arasındaki bağ zayıfladı.
Mahalle örgütlenmeleri dağıldı.
Üniversitelerde siyasal alan daraldı.
Sonraki yıllarda siyaset giderek profesyonelleşti.
Partiler toplumsal hareket olmaktan uzaklaşıp seçim makinelerine dönüşmeye başladı.
Vatandaş da siyasetin öznesinden çok seçmenin kendisine dönüştü.
Beş yılda bir sandığa giden…
Oyunu veren…
Sonra evine dönen…
Oysa demokrasi yalnızca oy vermek değildir.
Demokrasi örgütlenmiş yurttaştır.
Sendikadır.
Dernektir.
Kooperatiftir.
Meslek örgütüdür.
Mahalle hareketidir.
Öğrenci örgütüdür.
Özgür basındır.
Yani iktidarın karşısında tek başına kalmayan insandır.
12 Eylül’ün belki de en büyük başarısı tam burada oldu:
Yurttaşı yalnızlaştırmak.
SONRA NE OLDU?
1980 sonrasında Türkiye giderek daha piyasa merkezli bir ekonomik düzene geçti.
Özelleştirmeler ilerleyen yıllarda hızlandı.
Sendikal örgütlülük eski siyasal ağırlığını kaybetti.
Kamuculuk geriledi.
Finansallaşma arttı.
Toplum tüketim üzerinden yeniden tarif edildi.
Vatandaş giderek yurttaştan tüketiciye dönüştü.
Ve garip biçimde siyasal kutuplaşma büyürken ekonomik düzenin temel kabulleri uzun süre büyük ölçüde tartışma dışı kaldı.
Sağ geldi.
Merkez sağ geldi.
Koalisyonlar geldi.
AKP geldi.
Hükümetler değişti.
Ama bazı temel ekonomik yönelimler şaşırtıcı bir süreklilik gösterdi.
İşte bu yüzden 12 Eylül’ü yalnızca askeri tarih olarak okumak eksiktir.
12 Eylül aynı zamanda bugünkü Türkiye ekonomisinin uzak geçmişlerinden biridir.
PEKİ SOL NE YAPTI?
Burada yalnızca sağ siyaseti suçlayarak çıkamayız.
Solun da kendisine bakması gerekiyor.
12 Eylül’ün kırdığı toplumsal bağlar ne kadar yeniden kurulabildi?
İşçiyle?
Köylüyle?
Esnafla?
Yoksulla?
Yeni kuşak güvencesiz çalışanlarla?
Kuryelerle?
Beyaz yakalılarla?
Gençlerle?
Sosyal demokrasi ekonomik düzen tartışmasını ne ölçüde yeniden siyasetin merkezine taşıyabildi?
Yoksa o da zamanla neoliberal düzenin sınırları içinde “daha iyi yönetim” önermeye mi başladı?
Bu soru özellikle CHP açısından önemlidir.
Çünkü 12 Eylül’ü her yıl lanetleyip 12 Eylül sonrasında şekillenen ekonomik ve toplumsal düzeni sorgulamamak büyük bir çelişkidir.
YENİ ANAYASA YETMEZ
Bugün yeniden sivil anayasa konuşuluyor.
Elbette Türkiye demokratik, özgürlükçü ve gerçekten sivil bir anayasayı hak ediyor.
Ama bir noktayı unutmayalım:
Anayasanın kapağına “sivil” yazmak onu demokratik yapmaz.
Eğer yurttaş örgütlenemiyorsa…
Basın özgür değilse…
Sendika güçsüzse…
Üniversite özerk değilse…
Kuvvetler ayrılığı işlemiyorsa…
Yargının bağımsızlığı tartışılıyorsa…
Devlet yurttaş karşısında hâlâ aşırı güçlüyse…
En güzel anayasa metni bile tek başına demokrasi yaratamaz.
Çünkü demokrasi yalnızca hukuk metni değildir.
Bir güç dağılımıdır.
Devlet ile yurttaş arasında.
Sermaye ile emek arasında.
Merkez ile yerel arasında.
İktidar ile muhalefet arasında.
Yöneten ile yönetilen arasında.
12 EYLÜL’LE HESAPLAŞMAK
Gerçek hesaplaşma Kenan Evren’in fotoğrafını paylaşarak olmaz.
Gerçek hesaplaşma:
Örgütlenme özgürlüğünü büyütmektir.
Sendikal hakları güçlendirmektir.
Üniversiteyi özgürleştirmektir.
Yargıyı gerçekten bağımsız kılmaktır.
Basın özgürlüğünü güvenceye almaktır.
Devleti yurttaşın üzerinde değil, hizmetinde konumlandırmaktır.
Vergide ve gelir dağılımında adaleti sağlamaktır.
Emeğin pazarlık gücünü artırmaktır.
Ve en önemlisi:
İnsanı yeniden siyasetin öznesi yapmaktır.
Çünkü 12 Eylül’ün karşıtı yalnızca sivil iktidar değildir.
Örgütlü toplumdur.
46 YIL SONRA
Bugün 12 Eylül.
Generaller yok.
Tanklar sokakta değil.
Kenan Evren hayatta değil.
Milli Güvenlik Konseyi yok.
Partiler açık.
Seçimler yapılıyor.
Meclis çalışıyor.
Bütün bunlar çok önemli.
Ama yetmez.
Çünkü tarih bize darbelerin yalnızca başladıkları günle ölçülemeyeceğini öğretir.
Bazı darbeler birkaç saatte gerçekleşir.
Etkileri onlarca yıl sürer.
Bu yüzden bugün Kenan Evren’i bir kez daha lanetleyip rahatlamak yerine aynaya bakmalıyız.
Ve şu soruyu sormalıyız:
12 Eylül’ü gerçekten tasfiye ettik mi, yoksa yalnızca askerlerini mi emekliye ayırdık?
Çünkü demokrasi tankların kışlaya dönmesiyle tamamlanmaz.
Yurttaşın korkmadan konuşabildiği, örgütlenebildiği, itiraz edebildiği ve iktidarı sınırlandırabildiği gün tamamlanır.
12 Eylül’ün üniforması çıktı.
Asıl mesele şimdi şu:
Zihniyeti de çıktı mı?
Hakan URUN
12 Eylül 2026
