BİLGİ ÇAĞINDA CEHALETİN KONFORU
İnsanlık binlerce yıl boyunca bilgiye ulaşabilmek için savaştı.
Biz ise bilgi ayağımıza kadar gelince, ondan kaçmanın son derece konforlu yollarını keşfettik.
Bir zamanlar bir kitabın peşinden şehir değiştirmek, bir el yazmasına ulaşabilmek için yıllar harcamak, bir bilginin doğruluğunu araştırabilmek için kütüphanelerde ömür tüketmek gerekiyordu.
İnsanlık bu uğurda kâğıt üretti, matbaayı icat etti, kütüphaneler kurdu, üniversiteler açtı, arşivler oluşturdu, bilimsel yöntem geliştirdi.
Sokrates soru sordu.
Platon fikirlerin peşinden gitti.
Aristoteles dünyayı anlamaya çalıştı.
İbn Haldun toplumların nasıl yükseldiğini ve nasıl çöktüğünü sorguladı.
Galilei çağının doğrularına meydan okudu.
Newton doğanın yasalarını çözmeye çalıştı.
Darwin insanın kendisi hakkındaki en rahatsız edici sorulardan birini ortaya koydu.
Einstein evrenin sandığımız kadar basit olmadığını gösterdi.
İnsanlık binlerce yıl boyunca aynı şeyi yaptı:
Bilmediğini anlamaya çalıştı.
Sonra internet geldi.
Bir düğmeye bastık.
Dünyanın bütün kütüphaneleri önümüze geldi.
Bir arama yaptık.
Binlerce yıllık insanlık deneyimi ekrana düştü.
Bir merak ettik.
Milyonlarca makale, kitap, belge, araştırma ve tartışma birkaç saniye içinde önümüzde belirdi.
Ve şimdi asıl soruya geliyoruz:
Biz ne yaptık?
İşte burada biraz durmak gerekiyor.
Çünkü internet insanlığın yalnızca bilgiye erişimini değiştirmedi.
Aynı zamanda insanın bilgiyle kurduğu ilişkiyi de değiştirdi.
Bilgi artık nadir değildi.
Herkesin elinin altındaydı.
Ama belki de tam bu nedenle kıymetini kaybetmeye başladı.
Bir zamanlar ulaşmak için ömür harcanan bilgi, bugün başparmağımızın küçük bir hareketiyle ekranımıza geliyor.
Ve biz çoğu zaman o bilgiyi okumak yerine kaydırıyoruz.
Anlamak yerine paylaşıyoruz.
Sorgulamak yerine beğeniyoruz.
Üstelik bunu yaparken kendimizi hâlâ bilgi çağının insanları olarak görüyoruz.
Oysa bazen yaptığımız şey bilgiye ulaşmak değil, bilginin üzerinden hızla geçmek.
İşte tam burada çağımızın büyük ironisi ortaya çıkıyor:
Bilgiye hiç olmadığı kadar yakınız; ama düşünmeye hiç olmadığı kadar uzağız.
Çünkü internet insanlığın binlerce yıllık bilgi birikimini parmaklarımızın ucuna getirdi.
Biz ne yaptık?
Bilgiyi anlamak yerine kes-yapıştır bilgeliği yaptık.
Hayatı yaşamaktansa, “halam-kızı'gillerle masadayız” diye kanıtladık.
Estetikten nasibini almamış fotoğraflara “burayı gördüm” diye turizm rehberliği yaptık.
Tanımadığımız insanlarla like karşılığı like takasına girdik.
“Don giyeyim ama popoma değmesin” kıvamında özgürlük manifestoları yazdık.
Aklı, sloganik ezberlerin arkasına sakladık.
Haklı olup olmadığımıza bakmadan yenilgi çığlıkları attık.
Bilgiyi araştırmak yerine, fikrimizi kutsadık; karşı fikri ise çamura gömdük.
İşte çağımızın trajikomik tablosu tam olarak burada.
İnsanlık binlerce yıl boyunca bilgiye ulaşmak için cehaletle mücadele etti.
Biz ise bilgiye ulaştıktan sonra cehaleti başka bir biçimde yeniden ürettik.
Üstelik bu kez cehaletin bahanesi de yok.
Eskiden insan:
“Bilmiyordum.”
diyebilirdi.
Bugün bilmiyorsak öğrenebiliriz.
Merak ettiğimiz her şeyi araştırabiliriz.
Karşımızdaki insanın ne düşündüğünü okuyabiliriz.
Bir iddianın doğru olup olmadığını kontrol edebiliriz.
Bir tarihi olayın arka planını inceleyebiliriz.
Bir bilimsel çalışmanın kaynağına ulaşabiliriz.
Bir ekonomik veriyi karşılaştırabiliriz.
Bir siyasi iddianın gerçeğini araştırabiliriz.
Ama çoğu zaman bunların hiçbirini yapmıyoruz.
Çünkü bilgi aramıyoruz.
Kendi kanaatimize mühimmat arıyoruz.
Bugünün insanı çoğu zaman gerçeği öğrenmek istemiyor.
Haklı çıkmak istiyor.
Aradaki fark küçük gibi görünüyor ama aslında uygarlık ile cehalet arasındaki mesafe kadar büyük.
Gerçeği arayan insan, kendi fikrinin yanlış çıkma ihtimalini de kabul eder.
Haklı çıkmak isteyen insan ise yalnızca kendisini doğrulayan bilgiyi arar.
Bu nedenle çağımızın yeni entelektüel yöntemi şuna dönüştü:
Önce fikrini belirle.
Sonra o fikri destekleyecek bilgiyi bul.
Bulamazsan?
Biraz daha ara.
Mutlaka bir ekran görüntüsü vardır.
Bir video vardır.
Bir “uzman” vardır.
Bir paylaşım vardır.
Bir tweet vardır.
Ve sonunda kendimizi haklı çıkarmayı başarırız.
Böylece bilgi, hakikate ulaşmanın aracı olmaktan çıkar;
egonun savunma mekanizmasına dönüşür.
İnternet bize hayatı paylaşma imkânı verdi.
Biz ise hayatı yaşamaktan çok, yaşadığımızı kanıtlama telaşına düştük.
Bir sofraya oturuyoruz.
Yemeğin tadına bakmadan fotoğrafını çekiyoruz.
“Bakın, halam-kızı'gillerle masadayız.”
Sanki sofrada oturmanın artık tek başına bir anlamı yok.
Birilerinin bunu görmesi gerekiyor.
Bir yere gidiyoruz.
Manzaraya bakmak yerine telefonun kamerasına bakıyoruz.
Estetikten nasibini almamış bir fotoğrafın altına:
“Burayı gördüm.”
yazıyoruz.
Bir anda hepimiz turizm rehberi oluyoruz.
Oysa belki de orayı gerçekten görmedik.
Çünkü görmek başka şeydir.
Bakmak başka.
Fotoğrafını çekmek ise bambaşka.
Bir manzarayı gözlerinle seyretmek için orada olmak gerekir.
Fotoğrafını paylaşmak için ise yalnızca internet bağlantısı yeter.
İşte çağımızın tuhaflığı da burada.
Hayatı yaşamaktan çok, hayatımızın reklamını yapıyoruz.
Eskiden anı biriktirirdik.
Şimdi içerik biriktiriyoruz.
Eskiden hatıralarımız vardı.
Şimdi arşivimiz var.
Eskiden bir anı yaşardık ve yıllar sonra hatırlardık.
Şimdi bir anı yaşarken bile onu nasıl paylaşacağımızı düşünüyoruz.
Bir çocuğun doğum günü.
Fotoğraf.
Bir yemek.
Fotoğraf.
Bir tatil.
Fotoğraf.
Bir kitap.
Fotoğraf.
Bir kahve.
Fotoğraf.
Bir cenaze.
Bazen yine fotoğraf.
Çünkü görünür olmak, artık var olmanın neredeyse ön şartı haline geldi.
Görünür değilsek sanki yaşamamışız gibi.
Oysa insanın hayatının değeri, kaç kişinin gördüğüyle ölçülmez.
Bir hayatın değeri, ne kadar sahici yaşandığıyla ilgilidir.
Sonra sosyal medyanın büyük takas ekonomisi başladı.
Like karşılığı like.
Takip karşılığı takip.
Yorum karşılığı yorum.
Tanımadığımız insanlarla birbirimize dijital iltifatlar dağıtmaya başladık.
Birbirimizin hayatını bilmiyoruz.
Ama fotoğrafını beğeniyoruz.
Birbirimizin karakterini tanımıyoruz.
Ama profilimize gelen beğeniyi sayıyoruz.
Birbirimizle konuşmuyoruz.
Ama birbirimizi takip ediyoruz.
Ve buna sosyal hayat diyoruz.
Oysa sosyal medya bazen insanları birbirine yaklaştırmak yerine, insanın yalnızlığını daha görünür hale getiriyor.
Çünkü yüzlerce takipçiniz olabilir.
Ama gece yarısı gerçekten arayabileceğiniz bir insanınız olmayabilir.
Binlerce beğeniniz olabilir.
Ama sizi gerçekten anlayan bir kişi bulamayabilirsiniz.
Çünkü:
Kalabalık ile yakınlık aynı şey değildir.
İnternet bize özgürce konuşma imkânı verdi.
Biz özgürlüğü de kendimize göre yorumladık.
“Don giyeyim ama popoma değmesin” kıvamında özgürlük manifestoları yazdık.
Ben konuşacaksam özgürlük.
Sen konuşacaksan haddini bil.
Ben eleştireceksem demokrasi.
Sen eleştireceksen saldırı.
Ben hakaret edersem öfkem.
Sen cevap verirsen seviyesizlik.
Benim hassasiyetim değer.
Seninki sansür.
Özgürlüğü çoğu zaman yalnızca kendimize tanıdığımız bir ayrıcalığa dönüştürdük.
Oysa özgürlüğün gerçek sınavı, yalnızca hoşumuza giden sözleri duyduğumuzda değil;
hoşumuza gitmeyen düşüncelerin de konuşulmasına tahammül edebildiğimizde başlar.
Aklı da sloganik ezberlerin arkasına sakladık.
Çünkü slogan düşünmekten daha kolaydır.
Bir slogan size hazır bir kimlik verir.
Hazır bir taraf verir.
Hazır bir düşman verir.
Hazır bir kahraman verir.
Üstelik sizden fazla bir şey istemez.
Okumanıza gerek yoktur.
Araştırmanıza gerek yoktur.
Düşünmenize gerek yoktur.
Sadece tekrar etmeniz yeterlidir.
Bu yüzden sloganlar bu kadar güçlüdür.
Çünkü insanı düşünme zahmetinden kurtarırlar.
Ve çağımızın en büyük konforlarından biri de budur:
Düşünmeden bir fikre sahip olmak.
Siyasette bunun sonuçlarını her gün görüyoruz.
Haklı olup olmadığımıza bakmadan yenilgi çığlıkları atıyoruz.
Kendi tarafımız hata yaptığında susuyoruz.
Karşı taraf aynı hatayı yaptığında kıyameti koparıyoruz.
Kendi liderimiz konuştuğunda:
“Ne kadar güçlü!”
Karşı taraf konuştuğunda:
“Ne kadar tehlikeli!”
Kendi tarafımız sözünden döndüğünde:
“Strateji.”
Karşı taraf sözünden döndüğünde:
“İhanet.”
Kendi tarafımız başarısız olduğunda:
“Şartlar uygun değildi.”
Karşı taraf başarısız olduğunda:
“Beceriksizlik.”
Böylece siyaseti düşünce yarışından çıkarıp taraftarlık yarışına dönüştürüyoruz.
Hakikat ise tribünün dışında tek başına kalıyor.
Oysa gerçek düşünce, insanın kendi tarafına da soru sorabilmesidir.
Gerçek özgürlük, yalnızca karşı çıkmak değildir.
Kendi düşünceni de sorgulayabilmektir.
Gerçek entelektüellik, her konuda fikir sahibi olmak değildir.
Fikrinin sınırlarını bilmektir.
Ve belki de en zor cümleyi kurabilmektir:
“Ben yanılıyor olabilirim.”
Bu cümle çağımızda neredeyse devrimci bir cümledir.
Çünkü herkes kesin konuşuyor.
Herkes biliyor.
Herkes hüküm veriyor.
Herkes uzman.
Herkes haklı.
Herkes karşısındakinin cahil olduğunu düşünüyor.
Fakat nedense kimse kendisine aynı soruyu sormuyor:
“Ya yanılan ben isem?”
Bilginin çoğalması bizi otomatik olarak daha bilge yapmadı.
Tam tersine, bilgi kirliliği bazen cehaleti daha sofistike hale getirdi.
Eskiden cahil insan bilmiyordu.
Bugünün cahili ise bazen çok şey biliyor.
Ama bildiklerinin hangisinin doğru olduğunu sorgulamıyor.
Birbirinden kopuk yüzlerce bilgi parçasını bir araya getirip kendisine bütünlüklü bir dünya görüşü kuruyor.
Sonra o dünyayı gerçek dünyanın kendisi sanıyor.
İşte sorun burada.
Bilgi sahibi olmakla düşünce sahibi olmak aynı şey değildir.
Düşünce; bilgiyi birbirine bağlamak, sorgulamak, karşılaştırmak, neden-sonuç ilişkisi kurmak ve gerektiğinde kendi hükmünü değiştirebilmektir.
Bilgi ise yalnızca malzemedir.
Malzemeyi biriktirmek bina kurmak değildir.
İnsanlık bilgi çağını kurdu.
Biz ise bilginin içinde cehaletin konforunu keşfettik.
Sorun internetin bize ne sunduğu değil;
bunca bilgiye erişebildiğimiz halde neden hâlâ düşünmekten kaçtığımız.
Yazık bize…
Hem de çooooook yazık.
Ama belki de burada durup kendimize haksızlık etmeden önce şunu sormalıyız:
Gerçekten sorun yalnızca biz miyiz?
Yoksa içinde bulunduğumuz sistem, bizi düşünmekten çok tüketmeye; anlamaktan çok tepki vermeye; okumaktan çok kaydırmaya; sorgulamaktan çok taraf olmaya mı teşvik ediyor?
Algoritmalar bize çoğu zaman gerçeği değil, hoşumuza gidecek olanı gösteriyor.
Çünkü öfke daha fazla etkileşim yaratıyor.
Kutuplaşma daha fazla dikkat çekiyor.
Kesinlik daha hızlı tüketiliyor.
Şüphe ise yavaş.
Düşünce yavaş.
Araştırma yavaş.
Okumak yavaş.
Anlamak yavaş.
Oysa internetin ekonomisi hız üzerine kurulu.
Biz de giderek hızın insanları olduk.
Hızlı okuyoruz.
Hızlı tepki veriyoruz.
Hızlı öfkeleniyoruz.
Hızlı yargılıyoruz.
Hızlı unutuyoruz.
Ve sonra bütün bunların adına “bilgi çağında yaşamak” diyoruz.
Belki de asıl mesele tam olarak burada.
Bilgi çağında yaşıyoruz ama düşünce çağında yaşayıp yaşamadığımız tartışmalı.
Çünkü düşünce zaman ister.
Bir kitabı anlamak zaman ister.
Bir tarihi olayı kavramak zaman ister.
Bir insanı anlamak zaman ister.
Bir toplumu anlamak zaman ister.
Kendi fikrini sorgulamak ise daha da fazla zaman ister.
Biz ise her şeyin birkaç saniyede tüketilmesini istiyoruz.
Kısa video.
Kısa yorum.
Kısa haber.
Kısa öfke.
Kısa mutluluk.
Kısa dikkat.
Kısa hafıza.
Ve sonunda:
Kısa düşünce.
Belki de artık interneti suçlamayı bırakıp kendimize bakmalıyız.
Çünkü algoritmayı değiştiremeyebiliriz ama kendi merakımızı değiştirebiliriz.
Sosyal medyanın gürültüsünü susturamayabiliriz ama kendi zihnimizin sesini yükseltebiliriz.
Dünyadaki bütün yalanları ortadan kaldıramayız ama paylaşmadan önce bir kez daha araştırabiliriz.
Herkesi ikna edemeyiz ama kendi fikrimizin yanlış olabileceğini kabul edebiliriz.
Karşımızdaki insanı değiştiremeyiz ama onu gerçekten dinlemeyi deneyebiliriz.
Ve belki de en önemlisi:
Bilgiye sahip olmakla yetinmeyip, bilgiyi düşünceye dönüştürmeye çalışabiliriz.
Çünkü insanı geliştiren şey yalnızca öğrendiği şeyler değildir.
Öğrendikleri karşısında ne yaptığıdır.
Şimdi bir an için bütün ekranları kapatalım.
Siyaseti kapatalım.
Sosyal medyayı kapatalım.
Algoritmayı kapatalım.
Başkalarının fikirlerini kapatalım.
Ve kendimize bakalım.
Gerçekten ne düşünüyoruz?
Neden düşünüyoruz?
Bize ait sandığımız fikirlerin kaçı gerçekten bize ait?
Kaçını hiç sorgulamadan devraldık?
Kaçını yalnızca çevremiz böyle düşündüğü için doğru kabul ettik?
Kaç kez karşı tarafın söylediklerini gerçekten anlamaya çalıştık?
Kaç kez sırf bizim tarafımızdan söylendiği için yanlış bir şeyi savunduk?
Kaç kez doğru olduğunu bildiğimiz halde işimize gelmediği için bir gerçeği görmezden geldik?
Ve en önemlisi:
Kaç kez yanıldığımızı kabul edebildik?
Çünkü belki de bilgi çağının gerçek sınavı bilgiye ulaşmak değildir.
Bilgiye rağmen kendimizi kandırmamayı başarabilmektir.
Belki gerçek özgürlük, istediğimizi söyleyebilmek değildir.
Kendi düşüncemizin esiri olmamaktır.
Belki gerçek entelektüellik, herkese cevap verebilmek değildir.
Kendimize soru sorabilmektir.
Ve belki gerçek bilgelik, her şeyi bilmek değildir.
Bilmediğimizi fark edecek kadar mütevazı olabilmektir.
O halde bugün bir kez olsun başkasını sorgulamadan önce kendimizi sorgulayalım.
Çünkü başkasının cehaletini görmek kolaydır.
Kendi cehaletimizin aynasına bakmak ise cesaret ister.
İnsanlık bize interneti verdi.
Bize bilgiyi verdi.
Bize iletişim imkânı verdi.
Bize dünyanın bütün kütüphanelerinin kapısını açtı.
Şimdi soru bize ait:
O kapıdan içeri girecek miyiz?
Yoksa kapının önünde durup birbirimizin ne kadar cahil olduğunu tartışmaya devam mı edeceğiz?
Belki de artık başkalarının ne düşündüğünü daha az, neden kendi düşüncemize bu kadar sıkı sarıldığımızı daha fazla merak etmeliyiz.
Belki biraz daha az paylaşmalı,
biraz daha fazla okumalı;
biraz daha az bağırmalı,
biraz daha fazla dinlemeli;
biraz daha az hüküm vermeli,
biraz daha fazla sorgulamalıyız.
Ve belki de günün sonunda kendimize şu soruyu sormalıyız:
“Bunca bilgiye ulaşabildiğim halde, hâlâ neden düşünmekten kaçıyorum?”
Cevabı Google'da aramayalım.
Bu kez başkasına sormayalım.
Bir videoda aramayalım.
Bir liderin ağzından beklemeyelim.
Bir ideolojinin hazır cevabına sığınmayalım.
Kendimiz düşünelim.
Çünkü belki de bilgi çağının gerçek devrimi, daha fazla bilgiye sahip olmak değil;
kendi zihnimizin konforunu bozacak kadar cesur olmaktır.
Ve belki de insanlığın önündeki asıl mesele artık bilgiye ulaşmak değil.
Bilgiye rağmen insan kalabilmek.
Çünkü bilgi elimizin altında.
Dünya ekranımızda.
Kütüphaneler cebimizde.
Ama akıl hâlâ bize ait.
Ve onu kullanıp kullanmamak…
Hâlâ bizim seçimimiz.
