BİR ÜLKENİN TÜKETTİĞİ ÖMÜRLER
George Orwell'in İspanya tanıklığından Türkiye'nin iç çatışmalar tarihine bir vicdan muhasebesi
Cüneyt ALPHAN
Sosyal medyada zaman zaman bulaşık yıkadığım için yapılan şakalara rastlıyorum. Doğrusu, bundan alınmak yerine gülümsüyorum. Çünkü bulaşık yıkamak insanı küçültmez; insanı küçülten, başkasının emeğine tepeden bakmaktır.
Üstelik bu konuda yalnız da değilim.
Dünya edebiyatının önemli yazarlarından George Orwell de bir dönem Paris'te restoran mutfaklarında bulaşıkçılık yaptı.
Yoksulluğu uzaktan seyretmekle yetinmedi; onu kendi hayatında deneyimledi ve daha sonra Paris ve Londra'da Beş Parasız adlı eserinde anlattı.
Demek ki insanın değeri, hangi tezgâhın başında durduğuyla değil, hayata ve başka insanlara nasıl baktığıyla ölçülüyor.
Kürtlerin sözlü kültüründe anlatılan bir fıkra vardır.
Rivayete göre idama götürülen Ali, karısına dönüp,
“Ben idama gidiyorum, bir şey demiyor musun?” diye sorar.
Karısı, “Seni idam ettilerse zaten iş bitmiş; etmedilerse dönüşte bana sürme ile ayna almayı unutma!” diye cevap verir.
Bu fıkranın tarihsel bir olayın birebir anlatımı olduğunu iddia etmiyorum.
Ama en ağır koşullarda bile hayatın gündelik ayrıntılarına tutunabilen insanın direncini anlatıyor.
Orwell'in İspanya İç Savaşı'nda yaşadıkları da insanı ve siyaseti yeniden düşünmeye çağırır.
Faşizme karşı mücadele etmek için gittiği İspanya'da, aynı cephede yer alan siyasi grupların birbirleriyle çatışmasına, tasfiyelere ve baskılara tanık oldu.
Özellikle 1937 Mayıs'ında Barselona'da yaşanan çatışmalar ve ardından POUM'a yönelik baskılar, onun için büyük bir kırılmaydı.
Orwell'in Katalonya'ya Selam kitabını gece bitirdim.
Kitap, İspanya İç Savaşı'nın bütününü açıklayan tarafsız bir tarih çalışması değildir; yazarın kendi tanıklığıdır. Ancak bu tanıklık önemli bir soruyu önümüze koyar:
Bir davanın haklılığı, o davayı savunanların her davranışını haklı kılar mı?
Bence hayır.
İnsan, kendi tarafının yanlışlarını da söyleyemiyorsa gerçekten özgür müdür?
Bir siyasi hareketin, devletin ya da örgütün hatalarını eleştirmek ihanet sayılıyorsa orada hakikatin yaşama alanı ne kadar geniştir?
İspanya'daki olayları Türkiye'nin tarihiyle birebir özdeşleştirmek doğru olmaz.
Fakat Orwell'in yaşadıklarından hareketle ortak bir soru sorabiliriz: İdeolojiler ve siyasi hesaplar uğruna insan hayatı ne zaman ikinci plana düşüyor?
Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarından itibaren Koçgiri, Şeyh Said, Ağrı ve Dersim gibi farklı tarihsel koşullarda yaşanan isyanlar ve askerî müdahaleler, devlet ile toplum arasındaki ilişkinin ağır biçimde sınandığı dönemler oldu.
Bu olayları yalnızca güvenlik gerekçeleriyle açıklamak da yalnızca tek bir nedene indirgemek de tarihsel gerçekliği eksik bırakır.
İsyanların arka planı, dönemin siyasi koşulları, devletin uygulamaları ve sivil halkın ödediği bedel ayrı ayrı ele alınmalıdır.
1960'ların sonlarından itibaren büyüyen sağ-sol çatışmaları, siyasi cinayetler, Maraş ve Çorum'da yaşanan kitlesel şiddet ve nihayet 12 Eylül 1980 darbesi, başka kuşakların hayatlarını tüketti.
Darbe öncesindeki şiddet, darbe sonrasında yaşanan gözaltıları, işkenceleri, idamları, cezaevi uygulamalarını ve özgürlüklerin ortadan kaldırılmasını meşru hâle getirmedi.
Sokakta yaşanan şiddet de devlet eliyle gerçekleştirilen hak ihlalleri de aynı ölçüde insan hayatını ve toplumsal hafızayı yaraladı.
Kürt meselesi ise onlarca yıl boyunca çözülemeyen siyasi, toplumsal ve kültürel sorunların silahlı çatışmaya dönüşmesiyle ülkenin en ağır meselelerinden biri hâline geldi.
Dil ve kimlik üzerindeki baskılar, hak ve özgürlük talepleri, PKK'nın 1984'te başlattığı silahlı mücadele, örgütün sivillere yönelik saldırıları ve devletin güvenlik politikaları, büyük bir insani yıkım doğurdu.
Köy boşaltmaları, zorunlu göç, faili meçhul cinayetler, kayıplar ve cezasızlık kadar, PKK'nın sivilleri hedef alan eylemleri de bu tarihin parçasıdır.
Bir tarafın işlediği suç, diğer tarafın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Devletin hukuka aykırı uygulamalarını PKK'nın eylemleriyle; PKK'nın sivillere yönelik saldırılarını da devletin ihlalleriyle açıklamak mümkün değildir.
İnsan hakları, kimin mağdur olduğuna veya hangi siyasi görüşü savunduğuna göre değişen bir ölçü değildir.
Bu tarihin içinde benim de kişisel bir tanıklığım var.
16 Haziran 1991'de, lise ikinci sınıftayken evimiz yakıldı.
Hukuk fakültesini kazanmama rağmen ailemin geçimini üstlenmek zorunda olduğum için okuyamadım.
Açtığım dava sonucunda Diyarbakır İdare Mahkemesi, İçişleri Bakanlığı aleyhine tazminata hükmetti. Ancak kararın ardından ödemenin yapılması için ayrıca uğraşmam gerekti.
O dönem gazetecilik yapıyordum. Turkish Daily News'te konuyu haberleştirmemin ardından Bakanlıktan çağrıldım ve ödeme işlemi gerçekleştirildi.
O parayla evin ihtiyaçlarını karşıladım, eksikleri tamamlamaya çalıştım.
Fakat hiçbir tazminat, yakılan bir evin ve yarım kalan bir hayatın bütün kayıplarını geri getiremez.
Tazminat, zararın hukuken kabul edilmesidir; yaşanan hayatın iadesi değildir.
İnsan hakları ihlalleri yalnızca evlerin yakılması, insanların öldürülmesi veya işkence görmesiyle sınırlı değildir.
Düşünceleri ve gazetecilik faaliyetleri nedeniyle insanların fişlenmesi, mesleki hayatlarının engellenmesi ve çalışma haklarından mahrum bırakılması da ciddi sonuçlar doğurabilir.
Ben de yıllar önce hakkımda düzenlenen bir fişleme kaydını öğrendim.
Bu süreçte TRT Kürdi'deki çalışma ilişkim ve TRT World'ün işe alım sürecinde yaşadıklarım, mesleki hayatım üzerinde ağır sonuçlar doğurdu.
TRT World sınavında yaklaşık 2.500 aday arasından ilk 15'e girmeme rağmen göreve başlatılmadım.
Hakkımdaki tutanakta yer alan değerlendirmelerin ve bunların işe alım sürecine etkisinin hukuka uygunluğu, ifade özgürlüğü ve çalışma hakkı bakımından sorgulanması gerektiğine inanıyorum.
Bir gazetecinin düşünceleri nedeniyle fişlenmesi, yalnızca o kişinin değil, toplumun haber alma hakkının da meselesidir.
Bütün bu çatışmaların bedeli yalnızca kaybedilen canlarla ölçülemez. Eğitimini tamamlayamayan gençler, evini terk etmek zorunda kalan aileler, üretimden kopan insanlar, yıllarca iş bulamayanlar ve çocuklarına daha iyi bir gelecek hazırlayamayan anne babalar da bu hesabın içindedir.
Güvenlik ve çatışma politikalarına ayrılan kaynakların, eğitimden sağlığa ve kalkınmaya kadar başka alanlarda yaratabileceği imkânları da düşünmek zorundayız.
Bir ülkenin kaybı, yalnızca geçmişte yaşananlarla sınırlı değildir; gelecekte yaşayabileceği hayatları da kapsar.
Bugün yeniden konuşulmaya çalışılan barış süreci, bütün belirsizliklerine ve siyasi tartışmalarına rağmen tarihsel bir fırsat olarak görülmelidir.
Bu ülkenin artık yeni kayıplara, yeni annelerin gözyaşlarına, çocukların babasız ve ailelerin evlatsız kalmasına tahammülü yoktur. Ancak barış, geçmişin üzerini örtmek veya sorumluları hesaptan muaf tutmak anlamına gelmemelidir.
Silahların susması kadar hukukun konuşması, hak ihlallerinin araştırılması ve adaletin herkes için işlemesi de önemlidir.
Çünkü barış konuşulurken adalet bekleme odasına alınamaz.
George Orwell'in İspanya'da gördükleri, bize kendi tarafımızın yanlışlarıyla yüzleşmenin bir zayıflık değil, hakikate bağlılığın gereği olduğunu hatırlatıyor.
Türkiye'nin yaklaşık bir asırlık çatışmalar tarihinden çıkaracağımız ders de bu olmalı:
Hiçbir ideoloji insan hayatından üstün değildir.
Hiçbir tarafın hatası diğer tarafın suçunu ortadan kaldırmaz.
Adalet olmadan kalıcı barış kurulamaz.
Çünkü bizim asıl meselemiz kimin kazandığı değil, bu ülkenin neden bu kadar çok insanını kaybettiğidir.
Bir ülke, geçmişinde kaybettiği insanları geri getiremez; ama onların acılarından ders çıkararak gelecekte kaybedeceği insanları kurtarabilir.





