BURNUMUZDAKİ HALKA: BİR ÜLKENİN EHLİLEŞTİRİLME HİKÂYESİ
İktidarın en eski keşfi şudur: İnsanı yönetmek için her zaman güce ihtiyaç yoktur; bazen korkularını keşfetmek yeterlidir.
Çocukluğumda mahalleye zaman zaman ayı oynatıcıları gelirdi. Bir adam, elindeki patlak tefe vurarak şarkı söyler, diğer eliyle tuttuğu zinciri çekiştirirdi. Zincirin ucu, koca ayının burnuna takılı halkaya bağlıydı. Adam zinciri her çektiğinde ayı ayağa kalkar, ritme göre oynar, çöker, kalkar; gösterinin sonunda da kendisini sırtüstü yere bırakırdı. Çocuklar güler, ayı oynatıcısı parasını toplardı.
Yıllar sonra öğrendim ki o heybetli hayvanı çaresiz bırakan şey, gücünün yetersizliği değil, en hassas yerinden yakalanmış olmasıydı. Burnundaki halka, koca pençelerinden ve bütün gücünden daha etkiliydi.
İnsan da bazen böyledir. En çok korktuğu, en çok incindiği yerden yakalanır. Bir kez o halka takıldı mı, zinciri tutanın senden güçlü olmasına gerek kalmaz. Senin korkun onun gücüne, senin hassasiyetin onun iktidar aracına dönüşür.
Türkiye siyasetinin yıllardır tekrarlanan hikâyesi de tam olarak budur: İnsanların korkularından zincir, inançlarından halka, umutlarından ise bir itaat düzeni kurmak.
Siyasetin görünmez zincirleri
İktidarın en eski ve en etkili yönetim tekniklerinden biri, toplumu yalnızca ekonomik veya idari araçlarla değil, psikolojik refleksleri üzerinden de kontrol etmektir. Siyaset biliminin, sosyolojinin ve iktidar teorilerinin farklı kavramlarla açıkladığı bu olgu, özünde oldukça basit bir gerçeğe dayanır: Korkularını yönetebildiğiniz insanın davranışlarını da yönetebilirsiniz.
Hannah Arendt'in totalitarizm üzerine düşünceleri, Erich Fromm'un özgürlükten kaçış tahlilleri ve Michel Foucault'nun iktidar ilişkilerine dair çözümlemeleri farklı kapılardan aynı soruya çıkar: İnsan neden kendi özgürlüğünden vazgeçer? Neden kendisini sınırlayan otoriteyi savunur? Neden zamanla kendi zincirlerinin bekçisine dönüşür?
Çünkü iktidar her zaman zor kullanarak hükmetmez. Bazen insanın zihnine yerleşir, değerlerine sızar, korkularını örgütler ve itaatini gönüllü bir tercihe dönüştürür.
Türkiye'de siyaset, bu mekanizmanın oldukça tanıdık örnekleriyle doludur.
Vatan, millet, din, iman, beka, millî irade, devletin bölünmez bütünlüğü... Bunların her biri toplumsal hayatın meşru ve önemli kavramlarıdır. Ancak bu kavramların siyasi iktidarların dokunulmazlık zırhına dönüştürülmesi, tartışılması gereken asıl meseledir.
Çünkü vatan sevgisi, iktidara koşulsuz sadakat değildir. Devlete bağlılık, hükümetin her kararını onaylamak anlamına gelmez. İnanç sahibi olmak, siyasi bir liderin yanlışlarını görmezden gelmeyi gerektirmez.
Bir siyasetçi hesap vermesi gerektiğinde vatanı hatırlatıyor, ekonomik başarısızlığını dış güçlere bağlıyor, yolsuzluk iddiaları karşısında millî iradeyi kalkan yapıyor, hukuksuzluk eleştirisini devlete düşmanlık olarak sunuyorsa burada artık değerlerin savunulmasından değil, değerlerin araçsallaştırılmasından söz etmek gerekir.
Kutsal kavramların arkasına saklanan siyaset, hesap vermekten kaçmanın en kullanışlı yollarından birini keşfetmiştir.
Korkunun siyaseti, siyasetin konfor alanı
Türkiye'de yıllardır seçim meydanlarında benzer bir senaryo izleniyor. Oyuncular değişiyor, sloganlar yenileniyor, siyasi dekor farklılaşıyor; ancak toplumun duygularına seslenen temel repertuvar pek değişmiyor.
Bir tarafta beka tehdidi, diğer tarafta rejim tehdidi. Bir tarafta dinî değerlerin elden gideceği korkusu, diğer tarafta Cumhuriyet'in kazanımlarının kaybedileceği endişesi. Bir tarafta terör, diğer tarafta otoriterleşme. Her iki tarafta da seçmene çoğu zaman aynı mesaj veriliyor: Bizden değilseniz tehlikenin karşısındasınız.
Elbette bu tehditlerin bazıları gerçek, bazıları ise siyasi tartışmaların meşru konularıdır. Ancak sorun, toplumsal korkuların sürekli bir seçim mühimmatına dönüştürülmesidir.
Korku, insanın muhakeme yeteneğini daraltır. Sürekli tehdit altında olduğunu düşünen birey, zamanla yanlışları sorgulamak yerine kendisini koruyacağını düşündüğü siyasi merkeze daha sıkı sarılır. Böylece siyaset, çözüm üretme yarışından çıkıp korkuları yönetme yarışına dönüşür.
Bunun sonucunda seçmen, kendisine sunulan politikaları değerlendiren özgür bir yurttaş olmaktan uzaklaşır; kendi mahallesinin siyasi reflekslerini tekrar eden bir taraftara dönüşür.
Daha vahimi, bu durumun zamanla toplumsal kimliğin bir parçası hâline gelmesidir. İnsanlar düşüncelerini değil, aidiyetlerini savunmaya başlar. Bir siyasi liderin yanlışını kabul etmek, kendi kimliğinden vazgeçmek gibi algılanır.
İşte görünmez zincirin en sağlam halkası budur.
Muhalefet de aynı oyunun dışında değil
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Bu psikolojik ve siyasal mekanizma yalnızca iktidara özgü değildir. Muhalefet de zaman zaman aynı alışkanlıkların, aynı otoriter reflekslerin ve aynı lider kültünün etkisi altına girebiliyor.
Özellikle kendisini demokrasi, özgürlük, laiklik ve sosyal adalet üzerinden tanımlayan siyasi hareketlerin kendi içlerinde demokratik mekanizmaları işletmekten kaçınması ciddi bir çelişkidir.
CHP örneğinde sık sık tartışılan delege sistemleri, blok listeler, parti içi iktidar mücadeleleri, liderlik etrafında şekillenen sadakat ilişkileri ve örgütsel hizipleşmeler bu açıdan değerlendirilmelidir.
Demokrasi talebini ülkeye anlatanların, kendi örgütlerinde üyelerin iradesine ne kadar alan açtığı sorusu görmezden gelinemez.
Bir partide genel başkanın eleştirilmesi sadakatsizlik, yönetimin sorgulanması ihanet, parti politikalarının tartışılması düşmanlık olarak görülüyorsa orada demokratik kültürden söz etmek giderek güçleşir.
Dahası, muhalefetin başarısızlıklarını sürekli iktidarın baskısıyla açıklaması da kendi sorumluluğunu perdeleyen bir kolaycılığa dönüşebilir. İktidarın yanlışları, muhalefetin doğrularının otomatik kanıtı değildir.
Bir siyasi hareketin demokratik meşruiyeti, yalnızca karşısındaki iktidarın antidemokratik uygulamalarına itiraz etmesiyle değil, kendi içindeki iktidar ilişkilerini de demokratikleştirmesiyle ölçülür.
Demokrasi, rakibinize tanıdığınız bir hak değil, kendiniz için de katlanabildiğiniz bir özgürlüktür.
Yoksulluğun üzerini örten ideolojik perde
Bütün bu tartışmaların ekonomik bir boyutu da var.
Bugün milyonlarca insan geçim mücadelesi veriyor. Emekliler aldıkları maaşla ayın sonunu getirmeye çalışıyor. Asgari ücretliler kira, fatura ve mutfak masrafları arasında sıkışıyor. Üniversite mezunu gençler diplomalarıyla iş arıyor; çalışanlar yoksullaşıyor, gençler geleceklerini başka ülkelerde arıyor.
Böylesi bir tabloda siyasetin öncelikli görevi, insanların hayatını kolaylaştıracak politikalar üretmek olmalıdır. Ancak ekonomik gerçekler çoğu zaman kimlik tartışmalarının, ideolojik kamplaşmaların ve siyasi polemiklerin gölgesinde kalıyor.
İnsanlar birbirleriyle siyasi aidiyetleri üzerinden tartışırken ekonomik kaynakların nasıl dağıtıldığı, kamu ihalelerinin kimlere verildiği, servetin nasıl biriktiği ve siyasi ayrıcalıkların kimlere yaradığı yeterince sorgulanmıyor.
Burada şu soruyu sormak gerekiyor: Bir ülkede milyonlarca insan yoksullukla mücadele ederken, siyasi ve ekonomik ayrıcalıkların sahipleri hangi mekanizmalarla korunuyor?
Yoksulun öfkesi yanlış hedefe yöneltildiğinde, ekonomik eşitsizliğin gerçek sorumluları tartışmanın dışına çıkabiliyor. Toplum kendi içinde kutuplaştıkça, servetin ve gücün nasıl dağıtıldığına ilişkin sorular arka plana itiliyor.
Bu nedenle ekonomik adaletsizlik ile siyasal itaat arasındaki ilişkiyi görmezden gelemeyiz.
İnsanın cebindeki para azaldıkça, hayat üzerindeki kontrolü de azalır. Geleceğinden emin olmayan, barınma ve beslenme gibi en temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan bir toplumun demokratik katılım kapasitesi de aşınır.
Yoksulluk yalnızca ekonomik bir sorun değildir; aynı zamanda özgürlüğün maddi koşullarını ortadan kaldıran bir toplumsal meseledir.
Gençlerin hayatı siyasi hesapların malzemesi değildir
Bütün bu düzenin en ağır bedelini ise çoğu zaman genç kuşaklar ödüyor.
Bu coğrafya yıllardır savaşların, terörün, çatışmaların ve siyasi hesaplaşmaların acı sonuçlarına tanıklık ediyor. Türküyle, Kürdüyle, Lazıyla, Çerkeziyle, Arabıyla aynı coğrafyanın insanları aynı acıların etrafında buluşuyor.
Anneler evlatlarını kaybediyor. Babalar mezarlıklarda çocuklarının ardından ağlıyor. Gençler, kendilerinden önce kurulmuş siyasi hesapların ve çözülememiş tarihsel sorunların bedelini hayatlarıyla ödüyor.
Vatan sevgisi, gençleri düşünmeden ölüme göndermek değildir. Vatan sevgisi, onların yaşayabileceği, üretebileceği, özgürce düşünebileceği ve insanca çalışabileceği bir ülke kurmaktır.
Bir gencin cebinde yol parasını hesaplamak zorunda kaldığı, üniversite mezununun geleceğini başka ülkelerde aradığı, çalışan bir insanın emeğinin karşılığını alamadığı bir ülkede önce şu soruyu sormalıyız:
Biz bu çocuklara nasıl bir gelecek bırakıyoruz?
Özgürlük mü, korku mu? Adalet mi, ayrıcalık mı? Bilim mi, itaat mi? Yoksa bitmeyen siyasi kavgaların ortasında tüketilmiş bir ömür mü?
Bir devletin gerçek gücü yalnızca sınırlarının güvenliğiyle ölçülmez. Yurttaşlarının refahı, adalete duyduğu güven, eğitim düzeyi ve gelecek beklentisi de devletin gücünün asli unsurlarıdır.
Bir ülkenin bekası, gençlerinin başka ülkelerde gelecek aramak zorunda kalmadığı bir düzen kurabilmesidir.
Zinciri kırmak, önce halkayı fark etmekle başlar
Yarım asra yaklaşan hayatımda aynı siyasi gösterinin farklı oyuncular tarafından tekrarlandığına yeterince tanıklık ettim.
Her seçimde yeni umutlar, her kriz döneminde yeni düşmanlar, her başarısızlığın ardından yeni mazeretler...
Siyasetçiler konuşuyor, taraftarlar alkışlıyor, toplum birbirine düşüyor. Sonra aynı ekonomik sorunlar, aynı adaletsizlikler, aynı imtiyaz ilişkileri yeniden karşımıza çıkıyor.
Belki de artık kendimize şu soruyu sormanın zamanıdır: Biz gerçekten kendi düşüncelerimizle mi yaşıyoruz, yoksa yıllardır burnumuza takılan halkayı kutsallaştırarak mı?
Çünkü insanı özgürleştiren şey, başka bir zincirin sahibini seçmek değildir. Gerçek özgürlük, zincirin kendisini reddedebilmektir.
Kendi siyasi mahallesinin yanlışına itiraz edebilen, kendi liderinden hesap sorabilen, kendi inancını siyasi çıkarların üzerinde tutabilen ve karşıt düşüncenin var olma hakkını savunabilen birey, demokratik toplumun gerçek öznesidir.
Çocuklarımıza devraldığımız korkuları değil, sorgulama cesaretini bırakmalıyız. Onlara ezberlenmiş sloganlar değil, eleştirel düşünme yeteneği kazandırmalıyız.
Çünkü özgürlük, bir siyasi liderin bize bahşedeceği lütuf değildir. Özgürlük, gerektiğinde kendi liderimize de hayır diyebilme iradesidir.
Ve belki de artık o eski gösterinin ortasında durup tefe, zincire ve ayı oynatıcısına birlikte bakmanın zamanıdır.
Ayının burnundaki halka görünürdü. İnsanların zihnine takılan halka ise çoğu zaman vatan, millet, din, iman, demokrasi ve özgürlük gibi kutsal kavramların arkasına saklanıyor.
Asıl mesele zinciri kimin tuttuğu değil; neden hâlâ o zincire razı olduğumuzdur.
