HAYVANAT BAHÇELERİ: EĞLENCE ENDÜSTRİSİNİN TUTSAK CANLARI
İnsanlık, kendisini doğanın efendisi ilan ettiği günden bu yana yalnızca başka canlıların yaşam alanlarını işgal etmekle kalmadı; onların özgürlüklerini de kendi çıkarları, alışkanlıkları ve eğlence anlayışı doğrultusunda yeniden tanımlamaya kalkıştı. Üstelik bunu yaparken kendisine son derece meşru görünen kavramlar üretti: Uygarlık, eğitim, koruma, bilim, turizm ve eğlence…
Bugün hayvanat bahçelerinin önünde çocuklarının ellerinden tutarak bekleyen ailelere, kafeslerin önünde fotoğraf çektiren ziyaretçilere, bir aslanın birkaç metrekarelik alanda volta atmasını merakla izleyen insanlara bakıyorum. Sonra kendime şu soruyu soruyorum: Biz gerçekten doğayı mı tanımak istiyoruz, yoksa doğayı kendi konforumuz için esir almış olmanın verdiği iktidar duygusunu mu yaşıyoruz?
Çünkü hayvanat bahçeleri, yalnızca hayvanların sergilendiği mekânlar değildir. Aynı zamanda insanın doğa üzerindeki tahakkümünün, başka canlıların yaşam hakkını kendi eğlence anlayışına tabi kılmasının kurumsallaşmış biçimleridir.
Bir aslan düşünün. Doğal yaşam alanında kilometrelerce dolaşabilecek, avlanabilecek, kendi sosyal ilişkilerini kurabilecek, yaşamını kendi türünün doğasına uygun biçimde sürdürebilecekken demir parmaklıklarla çevrili bir alanda ömrünü tüketiyor. Bir fil düşünün; geniş coğrafyalarda sürüsüyle hareket etmesi gerekirken beton zeminlerin üzerinde ziyaretçilerin fotoğraf karelerine hapsediliyor. Bir maymun, bir ayı, bir kaplan… Her biri kendi doğal dünyasından koparılmış, insanın seyir zevkine sunulmuş.
Peki, bütün bunların adı nedir?
Biz buna hayvanat bahçesi diyoruz. Oysa o hayvanların açısından bakıldığında burası bir yaşam alanı değil, özgürlüklerinin sınırlandırıldığı bir tutsaklık mekânıdır.
Üstelik bu tutsaklık çoğu zaman bilet gişelerinden başlayan bir ekonomik faaliyetin parçasıdır. İnsanlar para ödeyerek hayvanları seyrediyor, fotoğraflarını çekiyor, çocuklarına gösteriyor ve ardından doğayı sevdiklerini düşünüyorlar. Hayvanın yaşadığı koşullar değil, ziyaretçinin aldığı haz önem kazanıyor.
İşte tam da burada uygarlık iddiamızla yüzleşmek zorundayız.
Bir canlının özgürlüğünü elinden alıp onu başkalarının eğlencesine sunmak hangi ahlaki gerekçeyle meşrulaştırılabilir?
Doğayı korumak mı, doğayı mülk edinmek mi?
Hayvanat bahçelerini savunanların en güçlü argümanlarından biri, nesli tükenme tehlikesi altındaki türlerin korunmasıdır. Elbette biyolojik çeşitliliğin korunması, yaban hayatının devamlılığı ve nesli tehlike altındaki türlerin bilimsel yöntemlerle desteklenmesi son derece önemlidir.
Ancak burada birbirinden tamamen farklı iki kavramı birbirine karıştırmamak gerekiyor: Hayvanı korumak ve hayvanı sergilemek.
Bir hayvanın rehabilitasyona ihtiyacı varsa, doğal yaşamında hayatta kalması mümkün değilse veya türünün devamı için bilimsel bir koruma programı yürütülüyorsa bu çalışmaların elbette yeri vardır. Fakat koruma gerekçesi, her hayvanın insanların ziyaret edebileceği kafeslere yerleştirilmesini haklı çıkarmaz.
Gerçek koruma, hayvanın ihtiyaçlarını merkeze alır. Sergileme ise çoğu zaman insanın merakını ve ekonomik beklentisini merkeze koyar.
Aradaki fark, sanıldığından çok daha büyüktür.
İnsanın doğayla kurduğu ilişkiyi sorgulamadan hayvan haklarından söz etmek mümkün değildir. Çünkü mesele yalnızca bir aslanın kafesinin büyüklüğü, bir filin barınağının koşulları veya bir maymunun beslenme düzeni değildir. Mesele, insanın kendisini bütün canlıların üzerinde konumlandıran düşünce biçimidir.
İnsan, doğanın sahibi değildir. Doğanın bir parçasıdır. Fakat modern tüketim kültürü bize tam tersini öğretmiştir: Her şey insan için vardır; ormanlar ekonomik kaynak, denizler ticari alan, hayvanlar ise kimi zaman gıda, kimi zaman ticaret, kimi zaman da eğlence nesnesidir.
Bu zihniyet değişmeden hayvanat bahçelerinin arkasındaki ekonomik ve kültürel düzeni anlamak mümkün değildir.
Eğlence adı altında meşrulaştırılan esaret
Aynı sorgulamayı sirkler için de yapmak gerekiyor.
Bir filin müzik eşliğinde hareket etmesi, bir kaplanın ateş çemberinden atlaması, bir ayının insanları güldürmek için çeşitli hareketler yapması gerçekten eğlenceli midir? Yoksa biz, başka bir canlının doğal davranışlarından koparılmasını eğlence olarak tüketmeye mi alıştık?
Sahnedeki birkaç dakikalık gösteriyi alkışlayan seyirci, o gösterinin arkasındaki eğitim ve kontrol süreçlerini çoğu zaman görmez. Hayvanın ne hissettiğini, hangi koşullarda yaşadığını, doğal davranışlarını ne ölçüde gerçekleştirebildiğini merak etmez.
Çünkü gösteri başlamıştır. Işıklar yanmıştır. Müzik çalmaktadır. Seyirci eğlenmektedir.
Oysa hayvanın yaşadığı koşullar, gösterinin dışında bırakılmıştır.
Yunus parkları da bu tartışmanın önemli bir parçasıdır. Denizlerin özgür canlıları, sınırlı havuzlarda insanların alkışları eşliğinde gösteriler yapmak zorunda bırakıldığında buna doğayla tanışmak denilebilir mi?
Bir yunusun havuzda yaptığı hareketi izleyerek çocuklarımıza deniz yaşamını öğrettiğimizi sanıyoruz. Oysa onlara belki de yanlış bir şey öğretiyoruz: Başka canlıların bizim için gösteri yapmak üzere var olduklarını!
Bu nedenle hayvanların gösteri malzemesi hâline getirildiği sirkleri ve yunus gösterilerini desteklememeliyiz. Çocuklarımızı da bu gösterilerin seyircisi yapmamalıyız.
Çünkü tüketici tercihlerimiz, yalnızca ne satın aldığımızı değil, hangi düzenin devam etmesine ekonomik katkı sunduğumuzu da belirler.
Hayvan meta değildir, yaşam bir ticaret nesnesi olamaz!
Meselenin bir başka boyutu da hayvan ticaretidir.
Bir canlıyı satın alınabilecek, satılabilecek, hediye edilebilecek veya istenmediğinde terk edilebilecek bir eşya gibi görmek, insan merkezci anlayışın en sorunlu tezahürlerinden biridir.
Hayvan bir aksesuar değildir. Bir oyuncak değildir. Bir evin dekorasyon unsuru hiç değildir.
Bir hayvanla yaşamayı isteyen insanların öncelikle kendilerine şu soruyu sorması gerekir: Ben gerçekten bir canlının sorumluluğunu üstlenmeye hazır mıyım, yoksa yalnızca bir hayvana sahip olmanın verdiği duyguyu mu istiyorum?
Bu nedenle hayvan satın almak yerine, uygun koşullarda barınaklardan ve güvenilir sahiplendirme kuruluşlarından hayvan sahiplenmek önemli bir alternatiftir. Sokaklarda, barınaklarda ve geçici bakım alanlarında yuva bekleyen binlerce canlı varken hayvanları ticari bir ürün gibi değerlendiren anlayışı sorgulamak zorundayız.
Ancak sahiplenmenin de bir heves olmadığını unutmamalıyız. Bir canlının beslenmesi, sağlığı, güvenliği ve yaşamı boyunca ihtiyaç duyacağı bakımın sorumluluğunu üstlenmek gerekir.
Sahiplenmek, satın almak değildir; sorumluluk almaktır.
Çocuklarımıza kafesleri değil, özgürlüğü öğretelim!
Belki de bütün bu tartışmanın en önemli tarafı çocuklarımızdır.
Çocukları hayvanat bahçelerine götürmek yerine onlara doğal yaşamı anlatan belgeseller izletebiliriz. Kuşları doğal ortamlarında gözlemleyebilir, ormanları, sulak alanları ve koruma bölgelerini ziyaret edebiliriz. Sokak hayvanlarına su bırakmayı, yaralı bir hayvan gördüklerinde yardım istemeyi, başka canlıların yaşam alanlarına saygı göstermeyi öğretebiliriz.
Çünkü doğa sevgisi, bir hayvanı kafesin arkasında seyretmekle değil, onun özgürce yaşayabilme hakkını tanımakla başlar.
Çocuğa bir aslanı göstermek başka şeydir; o aslanın neden kendi doğal yaşam alanında olması gerektiğini anlatmak başka şey.
Bir çocuğun hayvanlara karşı geliştireceği duyarlılık, hayatı boyunca taşıyacağı ahlaki değerlerin temelini oluşturabilir. Ona güçlü olanın güçsüzü kontrol etme hakkına sahip olmadığını, başka canlıların da korkuları, ihtiyaçları ve yaşam hakları bulunduğunu öğretmek zorundayız.
Merhamet, yalnızca sevimli bulduğumuz canlılara gösterdiğimiz bir duygu değildir. Gerçek merhamet, bize hiçbir faydası dokunmayan, hatta bazen korktuğumuz veya hoşlanmadığımız canlıların bile yaşam hakkını kabul edebilmektir.
Bir timsahın, bir yılanın, bir akbabanın, bir yarasanın da bu ekosistemde yeri vardır. Doğa, yalnızca insanın güzel bulduğu canlılardan oluşmaz.
İnsanlığın uygarlık sınavı kafeslerin önünde başlıyor
Şimdi bir kez daha hayvanat bahçelerindeki o fotoğraflara bakalım.
Demir parmaklıkların arkasındaki gözlere, beton zeminlerde dolaşan hayvanlara, doğal yaşam alanlarından koparılmış canlılara...
Bir an için kendimizi onların yerine koyalım. Doğduğumuz coğrafyadan koparıldığımızı, ailemizden ve türümüzün sosyal çevresinden ayrıldığımızı, hareket alanımızın birkaç metreyle sınırlandırıldığını ve her gün yüzlerce insanın bizi seyretmek için önümüzden geçtiğini düşünelim.
Bunu kendimiz için kabul eder miydik?
Özgürlüğümüzün elimizden alınmasını, başkalarının eğlenmesi için yaşamımızın bir gösteriye dönüştürülmesini normal karşılar mıydık?
O hâlde başka canlılar söz konusu olduğunda neden aynı ahlaki ölçüyü kullanmıyoruz?
İnsanın uygarlık iddiası tam da burada sınanıyor. Teknolojik gelişmişlik, ekonomik büyüklük, gökdelenler, alışveriş merkezleri ve turizm gelirleri tek başına uygarlığın ölçüsü değildir. Uygarlık, gücü elinde bulunduranın kendisinden güçsüz olanın yaşam hakkına ne kadar saygı gösterdiğiyle de ilgilidir.
Bir toplumun ahlaki gelişmişliği, yalnızca kendi türüne gösterdiği saygıyla ölçülemez. Kendini savunamayan canlılara karşı geliştirdiği sorumluluk bilinci de bu ölçünün ayrılmaz bir parçasıdır.
Hayvanat bahçelerinin kapısındaki bilet gişesinden içeri girerken belki de en çok unuttuğumuz şey budur: Biz bir gösteriyi izlemeye gidiyoruz; fakat orada yaşayan canlılar için o gösteri her gün, bütün ömürleri boyunca devam ediyor.
Son sözüm açık: Hayvanat bahçelerine gitmeyin. Çocuklarınızı götürmeyin. Hayvanların esaretini eğlenceye dönüştüren sirklere ve gösterilere para ödemeyin. Hayvan ticaretini desteklemeyin. Satın almak yerine sahiplenin.
Çünkü hiçbir canlının özgürlüğü, bir başkasının eğlencesinden daha değersiz değildir.
Ve belki de artık şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir:
Biz hayvanları kafeslere kapatarak mı doğayı tanıyoruz, yoksa kendi vicdanımızı kafeslere kapattığımızın farkında bile değil miyiz?
