İNSAN ARTIK KENDİ KENDİNİN SÖMÜRÜCÜSÜ!
Neoliberal düzenin en büyük başarısı, insanı zor kullanmadan sömürmeyi öğretmesidir.
İnsanlığın önüne özgürlük olarak sunulan şey, giderek daha incelikli bir itaat biçimine dönüşüyor.
Bir zamanlar insanı sömürmek için fabrikalar vardı, patronlar vardı, uzun çalışma saatleri, katı disiplin kuralları ve görünür bir otorite vardı. Sömüren belliydi, sömürülen de. İşçi emeğinin karşılığını alamadığında karşısında bir patron, bir işletme ya da bir ekonomik düzen bulabiliyordu. Mücadele edeceği adres belliydi. Sınıfsal karşıtlık görünürdü; emek ile sermaye arasındaki mesafe, üretim ilişkilerinin içinde somut biçimde hissedilirdi.
Bugün ise sömürü çok daha incelikli, çok daha görünmez ve belki de çok daha tehlikeli bir biçime büründü. Çünkü artık insanı çalıştırmak için yalnızca patronun emrine, fabrika disiplinine ya da dışarıdan uygulanan bir otoriteye ihtiyaç duyulmuyor. İnsan, kendi kendisinin patronu, yöneticisi, denetçisi, performans uzmanı ve nihayetinde sömürücüsü hâline getiriliyor.
Neoliberal düzenin en büyük başarısı tam da burada yatıyor: İnsana, kendisini özgürleştirdiğini düşündürürken onu kendi kendisinin gardiyanına dönüştürmek!
Üstelik bu dönüşüm kaba kuvvetle, açık baskıyla ya da doğrudan emirlerle gerçekleşmiyor. Tam tersine, özgürlük, bireysellik, kişisel gelişim, girişimcilik, yaratıcılık ve başarı gibi son derece cazip kavramların arkasına saklanıyor. İnsan artık kendisine dayatılan zorunlulukları bir dış baskı olarak değil, kendi iradesinin doğal sonuçları olarak algılıyor. İşte yeni sömürü düzeninin en sofistike tarafı da bu: İtaat, özgürlük duygusuyla yeniden paketleniyor.
Bir başka ifadeyle, insanın kendisine uyguladığı baskı, dışarıdan uygulanan baskının yerini alıyor.
Kölelik biçim değiştiriyor; zincirlerin yerini hedefler, kırbacın yerini performans tabloları, efendinin yerini ise insanın kendi iç sesi alıyor.
Bugün karşımızda devasa bir kişisel gelişim endüstrisi var. Kendini keşfetme atölyeleri, motivasyon seminerleri, yaşam koçları, liderlik eğitimleri, zihin antrenmanları, verimlilik kampları, başarı reçeteleri ve kişilik geliştirme programları… Hepsi birbirine benzeyen bir vaatle insanın karşısına çıkıyor: Daha iyi olabilirsin, daha hızlı olabilirsin, daha üretken olabilirsin, daha başarılı olabilirsin.
Peki, insan ne zaman yeterli olacak?
İşte tam da bu sorunun cevabı neoliberal sistemin gerçek yüzünü ortaya çıkarıyor. Çünkü bu düzende insanın yeterli olduğu bir nokta yoktur. Her zaman geliştirilecek bir yönü, kapatılacak bir açığı, aşılacak bir sınırı, düzeltilecek bir davranışı ve ulaşılması gereken yeni bir hedefi vardır.
Başarı artık bir sonuç değil, hiç bitmeyen bir zorunluluktur. Mutluluk bir yaşam amacı olmaktan çıkarılıp performans göstergesine dönüştürülmüştür. Dinlenmek bile verimliliği artırmak için yapılan bir faaliyettir. Tatil, yeniden çalışabilmek için enerji depolamaktır. Spor, daha iyi görünmek ve daha uzun süre üretmek içindir. Kitap okumak, kendini geliştirmek; uyumak, ertesi güne daha yüksek performansla hazırlanmak içindir.
İnsan artık yaşamıyor; adeta kendisini sürekli güncelliyor!
Bu noktada Byung-Chul Han'ın psikopolitika ve performans toplumu üzerine geliştirdiği düşünceler, çağımızın ruhunu anlamak bakımından önemli bir teorik çerçeve sunuyor. Han'a göre modern iktidar, yalnızca bedeni disipline eden, hareketleri sınırlayan ve davranışları denetleyen klasik iktidar biçimlerinden ibaret değildir. Yeni iktidar, insanın zihnine, arzularına, duygularına, beklentilerine ve özgürlük algısına nüfuz eder. İnsanı yasaklarla yönetmek yerine onun kendi kendisini yönetmesini sağlar.
Çünkü kendisini özgür zanneden insan, bazen en ağır baskıyı kendi eliyle kurabilir.
Eskiden patron işçisine daha fazla çalışmasını söylüyordu. Bugün insanın kendi iç sesi ona daha fazla çalışmasını, daha başarılı olmasını, daha çok kazanmasını, daha fazla üretmesini ve asla geride kalmamasını söylüyor. Patronun emri içselleştiriliyor; dışarıdaki disiplin, insanın zihnindeki öz disipline dönüşüyor.
Böylece iktidar, insanın karşısında durmak yerine insanın içine yerleşiyor.
Türkiye'de bu dönüşümün izlerini hayatın hemen her alanında görmek mümkün.
Sabah işe yetişmek için yollara düşen milyonlarca insan, gün boyunca yalnızca işini yapmıyor; aynı zamanda performansını, verimliliğini, hedeflerini ve gelecekteki ekonomik değerini de yönetmeye zorlanıyor. Bir bankanın satış temsilcisi için artık yalnızca müşteriye hizmet vermek yeterli değil. Günlük satış hedefleri, müşteri kazanım sayıları, çapraz satış oranları ve performans tabloları arasında kendisini sürekli kanıtlamak zorunda. Bir çağrı merkezi çalışanı, konuştuğu insanın sorununu çözmekten önce görüşme süresi ve müşteri memnuniyeti puanıyla değerlendirilebiliyor. Bir beyaz yakalı çalışan, mesai saatleri sona erdiğinde bile telefonundan gelen e-postalara cevap vermeyi mesleki sorumluluğun doğal bir parçası sayabiliyor.
İşin kendisi bitiyor ama performans baskısı bitmiyor.
Üstelik bu baskı, artık yalnızca işyerinin fiziksel sınırları içerisinde kalmıyor. Akıllı telefonlar, dijital platformlar ve çevrimiçi iletişim araçları sayesinde işyeri insanın cebine, evine, tatiline, hatta uyku düzenine kadar giriyor. Çalışan, mesai saatleri dışında da erişilebilir olmayı bir tür profesyonellik göstergesi olarak algılamaya başlıyor. Böylece çalışma zamanı ile özel yaşam arasındaki sınır giderek siliniyor.
İnsanın kendisine ait olması gereken zaman bile ekonomik üretimin dolaylı bir parçasına dönüşüyor.
Daha çarpıcı örneklerden biri de dijital platformlar üzerinden çalışan kuryeler. Dışarıdan bakıldığında kendi zamanını yöneten, istediği zaman çalışabilen, bağımsız hareket eden insanlar olarak sunuluyorlar. Oysa sipariş yoğunluğu, teslimat süresi, müşteri puanları, kazanç hedefleri ve platformların çalışma düzeni, bu özgürlük algısının sınırlarını belirliyor. Kendi çalışma saatlerini seçtiğini düşünen insan, daha fazla kazanabilmek için kendisini daha uzun süre çalışırken bulabiliyor.
Burada mesele yalnızca bir çalışma modelinin ekonomik sonuçları değildir. Asıl mesele, özgürlüğün nasıl tanımlandığıdır. Bir insanın çalışma saatini kâğıt üzerinde kendisinin belirlemesi, gerçekten özgür olduğu anlamına gelir mi? Gelirini artırabilmek için sürekli çevrimiçi kalmak, daha fazla sipariş almak ve algoritmanın belirlediği rekabet koşullarına uyum sağlamak zorunda kalan bir insanın özgürlüğü ne ölçüde kendisine aittir?
Patronun görünürlüğü azalırken denetimin kendisi ortadan kalkmıyor; yalnızca biçim değiştiriyor.
Türkiye'nin genç nüfusu da bu performans toplumunun en ağır yükünü taşıyan kesimlerden biri. Üniversiteyi bitirmiş, diplomasını almış, yıllarını eğitime vermiş gençlerin önüne bugün yeni bir yarış konuluyor: Yabancı dil, sertifika, ikinci üniversite, yüksek lisans, dijital yetkinlik, kişisel marka, iletişim becerisi ve bitmeyen mesleki eğitimler…
Elbette öğrenmek, üretmek ve kendini geliştirmek değerlidir. Ancak mesele, bütün bunların giderek bir tercih olmaktan çıkıp iş bulabilmenin, işte kalabilmenin ve ekonomik hayatta tutunabilmenin ön koşuluna dönüşmesidir.
Diploma artık tek başına yeterli değil. Diploma sonrasında sertifika, sertifikadan sonra deneyim, deneyimden sonra referans, referanstan sonra yeni bir yeterlilik aranıyor. İnsan hayatının en üretken yıllarını kendisini kanıtlamaya harcarken, bir türlü başlayamayan bir hayatın içinde bulabiliyor kendisini.
TÜİK'in 2025 yılı gençlik istatistiklerinde 15-24 yaş grubunda genç işsizliği yüzde 15,3 olarak açıklanırken, ne eğitimde ne istihdamda olan gençlerin oranı yüzde 23,3 düzeyinde bulunuyordu. Genç kadınlarda bu oran yüzde 30,9'a ulaşıyordu.
Bu rakamlar bize yalnızca istihdam piyasasının durumunu anlatmıyor. Aynı zamanda gençliğin önüne konulan başarı ideali ile gerçek ekonomik koşullar arasındaki uçurumu da gösteriyor.
Şimdi sormak gerekiyor: Üniversite mezunu bir gence iş bulamadığında daha fazla motivasyon semineri mi gerekiyor, yoksa nitelikli istihdam, adil ücret, liyakat ve gerçek fırsat eşitliği mi?
Bir gencin işsizliğini yalnızca yeterince çabalamamış olmasına bağlamak, ekonomik ve yapısal sorunları bireysel psikolojiye indirgemektir. Bu yaklaşım, işsizliği yaratan koşulları tartışmak yerine işsiz insanın kendisini sorgulamasını sağlar.
Genç insana sürekli kendisini geliştirmesi söyleniyor. Fakat ona aynı ölçüde ekonomik güvence, adil rekabet ve geleceğini planlayabileceği bir toplumsal düzen sunulmuyor.
Böylece gelecek, bir umut olmaktan çıkıp sürekli ertelenen bir projeye dönüşüyor.
Bir başka Türkiye gerçeği de çalışma hayatında zaman üzerindeki hâkimiyetin giderek tartışmalı hâle gelmesidir. TÜİK'in Aralık 2025 verilerinde işbaşında olanların haftalık ortalama fiilî çalışma süresi 43,1 saat olarak açıklanmış, atıl işgücü oranı yüzde 28,6 düzeyinde gerçekleşmişti.
Bu tablo, yalnızca işsizlik rakamlarına bakarak çalışma hayatındaki bütün sorunları anlayamayacağımızı gösteriyor. Çünkü bir insanın istihdam edilmiş olması, onun ekonomik anlamda güvende olduğu, emeğinin karşılığını aldığı veya insanca yaşayabildiği anlamına gelmiyor.
Bir insanın çalışıyor olmasıyla geçinebiliyor olması arasındaki mesafe giderek açılıyorsa, orada yalnızca bireysel başarı hikâyeleriyle açıklanamayacak yapısal bir sorun vardır.
Türkiye'de milyonlarca insanın yaşadığı geçim mücadelesi de bu çelişkinin en görünür örneklerinden biridir. Asgari ücretle çalışan bir insanın ay sonunu getirebilmek için yaptığı hesaplarla, emeklinin ilaç, kira, fatura ve mutfak masrafları arasında kurduğu denge, kişisel gelişim seminerlerinin parlak dünyasından oldukça uzaktır.
Emeklilik kavramı bile anlam değiştiriyor. Yıllarca çalışmış, prim ödemiş ve hayatının geri kalanını dinlenerek geçirmesi beklenen insan, bugün ekonomik zorunluluklar nedeniyle yeniden çalışma hayatının içine girebiliyor. Bir emekli, emekliliğinin tadını çıkarmak yerine ek gelir arıyorsa, bunu yalnızca onun daha üretken olma isteğiyle açıklayamayız.
Burada insanın yaşama hakkıyla ekonomik sistemin üretkenlik talebi karşı karşıya geliyor.
İnsan ne zaman dinlenecek? Ne zaman yaşadığını hissedecek? Hayatının hangi döneminde artık kendisini kanıtlamak zorunda olmadığını düşünebilecek?
Neoliberal performans mantığının en acımasız taraflarından biri, insanın yaşam evrelerini de ekonomik verimlilik üzerinden değerlendirmesidir. Gençken kariyer yapmalı, orta yaşta servet biriktirmeli, yaşlılığında da mümkünse üretmeye devam etmelidir. Hayatın kendisi, bitmeyen bir çalışma ve yatırım takvimine dönüştürülür.
Böyle bir düzende insanın dinlenmesi bile neredeyse bir kusur gibi algılanmaya başlar.
Oysa dinlenmek tembellik değildir. Üretmemek değersizlik değildir. Bir insanın ekonomik sisteme katkısının azalması, onun toplumsal ve insani değerinin azaldığı anlamına gelmez.
Ne var ki başarı kültürü, insanın değerini giderek ekonomik çıktılarıyla ölçüyor. Ne kadar kazanıyorsun, hangi arabaya biniyorsun, nerede tatil yapıyorsun, hangi çevrede bulunuyorsun, kaç kişiyi yönetiyorsun, ne kadar büyüyorsun?
İnsan, bütün bu soruların toplamından ibaret bir ekonomik profile indirgeniyor.
Sosyal medya ise bu düzenin en etkili vitrinlerinden birine dönüşmüş durumda.
Herkesin mutlu, başarılı, üretken, zengin ve özgür görünmek zorunda olduğu bir gösteri alanı… Birileri lüks otomobilinin anahtarını, birileri tatil fotoğraflarını, birileri sabah beşte başlayan başarı rutinini sergiliyor. Birileri kazandığı parayı, birileri kurduğu şirketi, birileri ulaştığı hayat standardını anlatıyor.
Başarı artık yalnızca yaşanmakla yetinmiyor; gösterilmek, beğenilmek ve başkalarıyla karşılaştırılmak zorunda.
Burada Guy Debord'un gösteri toplumu üzerine düşüncelerini de hatırlamak gerekiyor. Modern insan yalnızca tüketmiyor; tüketimini sergiliyor, yalnızca yaşamıyor; yaşamını başkalarının bakışına sunuyor. Gerçek deneyim giderek görüntüye, insanın kendisi ise sergilediği imaja dönüşüyor.
Bir kahvenin tadından çok fotoğrafının, bir tatilin hatırasından çok paylaşımının, bir başarının kendisinden çok başkaları tarafından görülmesinin önem kazandığı bir kültürün içerisindeyiz.
İnsan kendi hayatını yaşamaktan çok, başkalarına nasıl göründüğünü yönetmeye başlıyor.
Bu durumun psikolojik sonucu ise sürekli bir yetersizlik duygusu. Çünkü insan kendi gündelik hayatını, başkalarının özenle seçilmiş ve düzenlenmiş görüntüleriyle karşılaştırıyor. Kendi sıradanlığını başkasının gösterişli hayatıyla kıyaslıyor. Kendi ekonomik gerçekliğini, sosyal medyada sergilenen başarı hikâyeleriyle ölçüyor.
Böylece birey, sahip olduğu şeylerden çok sahip olamadıklarına odaklanıyor.
Tüketim ekonomisi de tam olarak bu eksiklik duygusundan besleniyor. Önce insana yetersiz olduğu hissettiriliyor, ardından bu yetersizliği giderecek ürün, hizmet, eğitim veya deneyim pazarlanıyor. Daha iyi görünmek için yeni bir ürün, daha başarılı olmak için yeni bir eğitim, daha mutlu olmak için yeni bir tatil, daha özgüvenli olmak için yeni bir danışmanlık…
Eksiklik duygusu ekonomik bir talebe dönüştürülüyor.
İnsan kendisini tamamlamaya çalışırken sürekli yeni bir eksiklikle karşılaşıyor. Çünkü tüketim ekonomisinin sürdürülebilirliği, insanın hiçbir zaman tamamen tatmin olmamasına bağlı.
Bir başka ifadeyle, sistemin en değerli müşterisi, kendisinden hiçbir zaman memnun olmayan insandır.
İşte bu noktada kişisel gelişim endüstrisinin ekonomik işlevini daha dikkatli değerlendirmek gerekiyor. Kişisel gelişim, insanın bilgi ve becerilerini artırdığı, kendisini tanımasına yardımcı olduğu ölçüde elbette değerlidir. Ancak insanın bütün sorunlarını bireysel motivasyon eksikliğine bağlayan, toplumsal eşitsizlikleri kişisel yetersizlik olarak yorumlayan ve başarıyı yalnızca piyasa performansıyla ölçen anlayış, başka bir şeydir.
Bir insan işsizse yeterince istememiştir. Yoksulsa doğru düşünmemiştir. Borç içindeyse finansal disiplin geliştirememiştir. Başarısızsa potansiyelini kullanamamıştır.
Peki, aynı ekonomik koşullarda herkes aynı fırsatlara sahip mi? Aynı eğitime, aynı sermayeye, aynı sosyal çevreye, aynı bağlantılara ve aynı başlangıç noktasına mı sahip?
Elbette hayır.
Fakat bireysel başarı ideolojisi, başlangıç koşulları arasındaki farklılıkları çoğu zaman görünmez kılıyor. Birinin mirasla, sermayeyle, aile desteğiyle ve güçlü bağlantılarla başladığı yarışla, diğerinin borçla, güvencesizlikle ve ekonomik yoksunlukla başladığı yarış aynıymış gibi anlatılıyor.
Sonra kazananın başarısı kişisel yeteneğe, kaybedenin başarısızlığı ise kişisel yetersizliğe bağlanıyor.
Oysa rekabetin adil olabilmesi için başlangıç koşullarının da tartışılması gerekir. Fırsat eşitliğinden söz etmek, yalnızca herkese aynı yarışa katılma hakkı vermek değildir; o yarışa hangi koşullarda başladıklarını da hesaba katmaktır.
Neoliberal düzenin en kullanışlı söylemlerinden biri de tam burada devreye giriyor: Herkes kendi kaderinin mimarıdır!
Bu cümle ilk bakışta bireysel özgürlüğü, iradeyi ve sorumluluğu yüceltiyor gibi görünüyor. Ancak ekonomik ve toplumsal koşulları bütünüyle bireyin kontrolündeymiş gibi sunduğunda, sorumluluk ile suçluluk arasındaki sınırı ortadan kaldırıyor.
İnsan kendi hayatından elbette sorumludur. Fakat insanın hayatını belirleyen bütün koşulların kendi kontrolünde olduğunu söylemek, gerçeklikle bağdaşmaz.
Bir işçinin ücretini belirleyen yalnızca kişisel yetenekleri değildir. Bir gencin geleceğini şekillendiren yalnızca motivasyonu değildir. Bir emeklinin yaşam standardını belirleyen yalnızca tasarruf alışkanlıkları değildir. Bir ailenin ekonomik durumunu belirleyen yalnızca harcama tercihleri değildir.
Bunların arkasında ücret politikaları, vergi sistemi, gelir dağılımı, sosyal güvenlik, eğitim sistemi, istihdam koşulları ve ekonomik kararlar vardır.
Bunları tartışmadan bireye sürekli daha iyi düşünmesini söylemek, sorunun kaynağını değil, yalnızca görünüşünü tedavi etmektir.
Sistem sorumluluğunu bireyin omuzlarına yüklüyor; ardından bireye bu yükü nasıl daha verimli taşıyacağını öğretiyor.
Ne büyük bir ironi!
Üstelik bu anlayış yalnızca ekonomik hayatta değil, siyasal ve toplumsal yaşamda da karşılık buluyor. Yurttaşa toplumsal sorunların nedenlerini, kamu politikalarının sonuçlarını ve gelir dağılımındaki adaletsizlikleri sorgulamak yerine kişisel başarısına odaklanması öğütleniyor. Yoksulluğa karşı dayanıklılık, güvencesizliğe karşı girişimcilik, adaletsizliğe karşı pozitif düşünce ve ekonomik krizlere karşı bireysel tasarruf reçeteleri sunuluyor.
Elbette bireysel dayanıklılık önemlidir. Fakat dayanıklılık, adaletsiz koşulları normalleştirmenin gerekçesi olamaz.
Bir toplumun yurttaşlarına sürekli daha fazla dayanmayı öğütlemesi, o toplumda her şeyin yolunda olduğunu göstermez. Bazen asıl soru, insanların ne kadar dayanabileceği değil, neden bu kadar çok şeye dayanmak zorunda bırakıldığıdır.
Burada düşünsel bir ayrım yapmak gerekiyor: İnsanın kendisini geliştirmesiyle, kendisini piyasanın taleplerine göre yeniden biçimlendirmesi aynı şey değildir.
İnsan özgürleşmek için öğrenebilir. Kendini tanımak için psikolojik destek alabilir. Daha sağlıklı, daha üretken ve daha mutlu bir hayat kurmak isteyebilir. Bunların hiçbiri başlı başına neoliberal tahakküm anlamına gelmez.
Ancak insanın bütün varoluşunun ölçülebilir performans göstergelerine indirgenmesi, başka bir toplumsal mantığa işaret eder.
Bugün her şey ölçülmek, sınıflandırılmak, karşılaştırılmak ve ekonomik bir değere dönüştürülmek isteniyor. İnsan kaynakları departmanları kişilik özelliklerini performans kriterlerine dönüştürüyor. Dijital platformlar davranışlarımızdan veri üretiyor. Reklam endüstrisi arzularımızı analiz ediyor. Algoritmalar ilgi alanlarımızı sınıflandırıyor. Tüketim ekonomisi ise bu veriler üzerinden yeni ihtiyaçlar yaratıyor.
İnsan yalnızca emeğiyle değil, dikkatini, zamanını, alışkanlıklarını ve davranışlarını da ekonomik dolaşıma sokuyor.
Artık ürün satın aldığımız kadar kendimizi de bir ürün gibi sunuyoruz. Özgeçmişimizi pazarlıyor, kişisel markamızı yönetiyor, sosyal çevremizi ekonomik fırsatlara dönüştürüyor, hatta hobilerimizi bile potansiyel bir gelir kapısı olarak değerlendirmeye başlıyoruz.
Bir insanın hiçbir ekonomik karşılık beklemeden yaptığı bir şeyin değeri giderek anlaşılmaz hâle geliyor.
Oysa hayatın bütün alanlarını ekonomik fayda üzerinden değerlendirmek, insanın dünyayla kurduğu ilişkinin yoksullaşmasıdır.
Bir dostluk, kazandırdığı bağlantılarla; bir kitap, sağladığı kariyer avantajıyla; bir yolculuk, sosyal medyada yarattığı etkiyle; bir insan, ekonomik ve sosyal faydasıyla değerlendiriliyorsa burada yalnızca tüketim alışkanlıklarının değil, insan anlayışının da değiştiğini kabul etmek gerekir.
İnsan, kendi varlığını bile bir yatırım projesine dönüştürmektedir.
Ve yatırımın getirisi yeterince yüksek olmadığında, kendisini başarısız saymaktadır.
Bu noktada çağımızın en büyük paradokslarından biri ortaya çıkıyor: İnsana sürekli özgür olduğu söyleniyor ama bu özgürlüğün nasıl kullanılacağı da piyasa tarafından belirleniyor. İnsana istediği hayatı kurabileceği anlatılıyor ama başarılı bir hayatın ölçütleri önceden tanımlanıyor. İnsana kendi yolunu seçmesi söyleniyor ama seçtiği yolun ekonomik karşılığı sorgulanıyor.
Özgürlük, giderek piyasa içerisinde tercih yapabilme kapasitesine indirgeniyor.
Oysa özgürlük yalnızca seçenekler arasından seçim yapmak değildir. İnsan bazen hiçbir seçeneğe zorlanmadan yaşayabilmeli, ekonomik bir fayda üretmeden de var olabilmeli, kendisini başkalarının başarı ölçütlerine göre tanımlamak zorunda kalmamalıdır.
İnsanın kendisine ait bir zamanı, ekonomik karşılığı olmayan ilişkileri, ölçülemeyen duyguları ve herhangi bir performans hedefine bağlanmamış bir hayatı olmalıdır.
Bütün bunlar bir lüks değil, insan olmanın temel unsurlarıdır.
Belki de asıl mesele, neoliberal düzenin insanı nasıl çalıştırdığı kadar, insanın kendisini nasıl algıladığını da değiştirmiş olmasıdır. İnsan artık kendisini bir yurttaş, bir emekçi, bir dost, bir ebeveyn ya da bir insan olarak görmekten önce, geliştirilmesi gereken bir potansiyel, yönetilmesi gereken bir kaynak ve piyasada değer kazanması gereken bir yatırım olarak görmeye başlıyor.
İşte psikopolitikanın en derin etkisi burada ortaya çıkıyor: İnsan, kendisini sömüren düzenin mantığını kendi benliğinin içine taşıyor.
Kendisine yetmiyor. Kendisine güvenmiyor. Kendisiyle yarışıyor. Kendisine sürekli yeni hedefler koyuyor. Dinlenirken suçluluk duyuyor, başarısız olduğunda kendisini cezalandırıyor, başkalarının hayatıyla kendi hayatını kıyaslıyor.
Ve bütün bunları yaparken kendisini özgürleştirdiğine inanıyor.
Oysa gerçek özgürlük, sürekli daha fazlasını istemekle aynı şey değildir. İnsan her zaman daha fazla kazanmak, daha fazla üretmek, daha fazla görünür olmak ve daha fazla başarılı olmak zorunda değildir.
Bir insanın hayatı, piyasanın ölçüm cetveline sığmayacak kadar değerlidir.
Belki de bugün yeniden sormamız gereken soru şudur: İnsan ekonomiye hizmet etmek için mi vardır, yoksa ekonomi insanın daha iyi bir hayat yaşaması için mi kurulmuştur?
Bu soruya verilecek cevap, yalnızca ekonomik bir tercih değil, aynı zamanda bir uygarlık tercihidir.
Çünkü insanı yalnızca üretim kapasitesiyle değerlendiren bir toplum, bir süre sonra insanın kendisini de üretim kapasitesinden ibaret görmesine neden olur.
Ve sonunda ortaya, kendi yorgunluğunu kişisel başarısızlık, kendi yoksulluğunu beceriksizlik, kendi mutsuzluğunu motivasyon eksikliği olarak yorumlayan bir insan çıkar.
Sistem ise bütün bu tabloyu başarı hikâyeleriyle süsler.
İşte neoliberal düzenin en kusursuz işçisi budur: Patronunun emrine ihtiyaç duymadan kendisini çalıştıran, dışarıdan denetlenmeden kendisini denetleyen, dinlenirken bile üretkenliğini düşünebilen ve yaşadığı sorunların sorumluluğunu bütünüyle kendi omuzlarına yükleyen insan.
Çünkü artık sömürü yalnızca insanın emeğini satın almıyor; insanın kendisini de satın almasını sağlıyor.
Ve belki de çağımızın en önemli siyasal ve felsefi sorusu tam burada başlıyor:
İnsan, kendisini sürekli geliştirmek zorunda olduğu bu bitmeyen yarıştan ne zaman çıkacak?
Ne zaman başarısız olma hakkını, dinlenme hakkını, sıradan yaşama hakkını ve hiçbir ekonomik değer üretmeden var olma hakkını yeniden hatırlayacak?
Ne zaman kendi hayatını bir performans raporu gibi değerlendirmekten vazgeçecek?
Çünkü insanın özgürlüğü, kendisini sonsuza kadar optimize edebilmesinde değil; ne zaman duracağına, neyi isteyeceğine ve nasıl yaşayacağına kendisinin karar verebilmesindedir.
Hayat bir şirket değildir. İnsan da ömür boyu performans değerlendirmesine tabi tutulacak bir çalışan değildir.
Ve unutmayalım:
Bir düzenin en büyük zaferi, insanları zincire vurması değil; zincirlerini özgürlük bileziği sanmalarını sağlamasıdır.
