Dostoyevski’nin Romanından Çıkamayan Bir Ülke
Gürsel Karaaslan
Bazen düşünüyorum da, ülke olarak 19. yüzyıl Rus romanlarının karanlık dünyasından çıkıp bugünün aydınlığına ulaşamamış gibiyiz. Soğuk, kasvetli sokaklar, yoksullukla boğuşan insanlar, eski paltolarına sarılarak hayata tutunmaya çalışan yorgun bedenler… Aradan iki yüzyıl geçmiş ama insanın çaresizliği, geçim derdi ve geleceksizlik duygusu pek değişmemiş. Yalnızca zaman, mekân ve yoksulluğun biçimi değişmiş. Üstelik bugünün insanı, geçmişin yoksulluğuna bir de yalnızlığını, iletişimsizliğini ve duygusal yoksunluğunu eklemiş durumda.
Her sabah daha gün ağarmadan evlerinden çıkan insanlar, günün ilk ışıklarını yollarda karşılıyor. Birçoğu için hayat, yaşamakla çalışmak arasındaki ince çizgide sürüp gidiyor. Emek veriyorlar ama karşılığında hayatlarını kolaylaştıracak bir güvenceye ulaşamıyorlar. Ay sonunu getirmek, borçları çevirmek, faturaları ödemek, çocuklarının ihtiyaçlarını karşılamak ve gelecek ayı bugünden düşünmek… Bütün bunlar sıradan bir insanın gündelik hayatını kuşatmış durumda.
Bir zamanlar yoksulluk daha çok insanın cebindeki parayla ölçülürdü. Bugünse yoksulluk, insanın hayal kurma imkânına kadar uzanıyor. Bir ev sahibi olmak, sevdiği bir kitabı düşünmeden satın almak, birkaç günlüğüne başka bir yere gitmek, dostlarıyla kaygısızca bir akşam geçirmek bile giderek ulaşılması güç hayallere dönüşüyor. İnsanlar artık yalnızca geçinmeye değil, hayatın dışında kalmamaya çalışıyor.
Üstelik bu karanlığın içinde yeni bir kurtuluş biçimi de ortaya çıktı: Şans oyunları, bahisler, piyangolar ve bir gecede hayatı değiştirme hayalleri… İnsanlar artık emeklerinin karşılığıyla değil, talihin kendilerine güleceği bir anla kurtulmayı düşlüyor. Çünkü çalışarak, üreterek ve sabırla bir gelecek kurarak hayatını değiştirebileceğine dair inanç giderek zayıflıyor. Umut, emeğin içinden çekilip şansın avuçlarına bırakılıyor.
Ancak meselenin belki de en acı tarafı, bütün bunların insanın yalnızca ekonomik koşullarını değil, kendiyle ve çevresiyle kurduğu ilişkiyi de değiştirmesi.
Çünkü bugün başka bir yoksulluk biçimiyle daha karşı karşıyayız: İletişim araçlarının çoğaldığı, fakat iletişimin azaldığı bir çağın yoksulluğu. Her an birbirimize ulaşabilecek imkânlara sahibiz; cebimizde telefonlarımız, avucumuzun içinde dünyanın bütün haberleri, görüntüleri ve sesleri var. Fakat birbirimizin sesini gerçekten duymakta, birbirimize zaman ayırmakta ve birbirimizin hayatına dokunmakta giderek zorlanıyoruz.
Eskiden bir insanın kapısını çalmak, bir selam vermek, hâl hatır sormak, bir fincan çay eşliğinde saatlerce sohbet etmek hayatın doğal parçalarıydı. Şimdi ise bazen bir telefonun çalmasına bile dönüp bakmıyoruz. Aramalara cevap vermiyor, cevapsız aramalara geri dönmüyor, mesajları görüp geçiyor, bir günaydını, bir nasılsını, bir geçmiş olsunu bile ihmal ediyoruz. Selamın, sabahın, hatırın ve gönül almanın giderek unutulduğu bir ilişki biçimi gelişiyor.
Oysa insan ilişkileri yalnızca aynı ortamda bulunmakla ya da birbirini sosyal medyada takip etmekle sürmez. Bir insanı aramak, sesini duymak, nasıl olduğunu gerçekten merak etmek, anlattıklarını dinlemek ve gerektiğinde yanında olmak da bir emek ister. Belki de bugün en çok eksikliğini duyduğumuz şey, bu emeğin kendisidir.
Teknoloji bize zaman kazandıracağını, mesafeleri ortadan kaldıracağını ve hayatımızı kolaylaştıracağını vaat etti. Birçok bakımdan da bunu başardı. Ancak tuhaf bir biçimde, birbirimize yaklaşmamızı sağlayan araçlar çoğaldıkça aramızdaki mesafeler de büyüdü. Aynı masada oturup birbirinin yüzüne bakmak yerine ekranlara gömülüyoruz. Birbirimizin gözlerinin içine bakarak konuşmanın yerini kısa mesajlar, gerçek sohbetlerin yerini yüzeysel paylaşımlar alıyor. Herkes bir şeyler anlatıyor ama çok az insan gerçekten dinliyor.
Belki de günümüzün en karanlık sokakları artık yalnızca yoksulluğun yaşandığı sokaklar değil; insanların birbirine selam vermeden, birbirinin hâlini hatırını sormadan, birbirinin varlığını hissetmeden yan yana geçip gittiği sokaklardır.
Eskiden insanlar soğuktan korunmak için paltolarına sarılırdı; bugün birbirlerinden korunmak için görünmez duvarlar örüyorlar.
İnsanlar giderek içlerine kapanıyor. Koşturuyor, yetişiyor, çalışıyor, tüketiyor ama birbirlerine dokunamıyorlar. Kalabalıkların içinde yalnızlaşıyor, iletişim araçlarının ortasında iletişimsiz kalıyorlar. Birbirlerine karşı mesafeli, kendilerine karşı yorgun, hayata karşı isteksiz bir ruh hâli gelişiyor. Sanki herkes kendi karanlık sokağında tek başına yürüyor. Ve bu sokaklarda insanın en çok üşüdüğü yer, artık bedeni değil, ruhu.
İnsanlar artık kendi hayatlarını yaşamayı da sürekli erteliyor. Kitap okumayı, kendini geliştirmeyi, sevdiği insanlarla vakit geçirmeyi, bir dost sohbetinde saatlerce oturmayı, bir yolculuğa çıkmayı, yeni şeyler öğrenmeyi, hayallerinin peşinden gitmeyi… Her şey başka bir zamana bırakılıyor. Önce ekonomik koşullar nedeniyle, sonra hayatın bitmek bilmeyen telaşı yüzünden. Bir süre sonra insan, kendisi için yaşamayı unutuyor.
Daha iyi günler geldiğinde yaşayacağını düşündüğü hayat, her geçen gün biraz daha uzaklaşıyor. Dinlenmek için emekliliği, gezmek için uygun zamanı, okumak için boş bir günü, mutlu olmak için daha iyi koşulları bekliyor. Fakat hayat beklemiyor. Yıllar geçiyor, insanlar yaşlanıyor, hayaller sessizce eksiliyor. Bir bakıyorlar ki bütün ömür, yaşamak için gerekli koşulları hazırlamakla geçmiş; ama yaşamak bir türlü mümkün olmamış.
İşte bireysel çöküş biraz da burada başlıyor. İnsan yalnızca yoksullaşmıyor; kendisine ait olan zamanı, merakı, heyecanı ve yaşam sevincini de kaybediyor. Kendi hayatının öznesi olmaktan çıkıp koşulların, zorunlulukların ve başkalarının belirlediği bir hayatın edilgen parçasına dönüşüyor. Kendini unutuyor, kendi ihtiyaçlarını önemsizleştiriyor ve içinde bulunduğu karanlık sokağa tutunmayı yaşamın kendisi sanıyor.
Belki de en ürkütücü olan, insanın bütün bunlara alışması. Bir süre sonra mutsuzluk sıradanlaşıyor, yorgunluk karakter özelliği gibi görülüyor, umutsuzluk hayatın doğal bir parçası olarak kabul ediliyor. İnsanlar artık daha iyi bir hayatı nasıl kuracaklarını değil, mevcut hayatın ağırlığını nasıl taşıyacaklarını düşünüyor.
Bir toplumda insanlar yoksul olabilir, ekonomik krizler yaşanabilir, hayat zorlaşabilir. Fakat daha derin bir kırılma, insanların içinde bulundukları durumu değiştirebileceklerine dair inançlarını kaybetmeleridir. Geleceğe ilişkin beklentilerin yerini yalnızca günü kurtarma telaşı aldığında yoksulluk ekonomik bir mesele olmaktan çıkar; toplumsal ve ruhsal bir kuşatmaya dönüşür.
Bir de bütün bu karanlığın ortasında herkesin güçlü, başarılı ve mutlu görünmek zorunda olduğu tuhaf bir dünya var. Sosyal medyanın parlak vitrinlerinde herkes iyi yaşıyor, herkes bir yerlere yetişiyor, herkes hayatından memnun görünüyor. Oysa vitrinlerin arkasında ödenmemiş faturalar, ertelenmiş hayaller, sessiz borçlar ve kimseye anlatılamayan hayatlar birikiyor. İnsanlar mutsuzluklarını saklamayı, yoksulluklarını gizlemeyi, çaresizliklerini gülümseyerek örtmeyi öğreniyor.
Belki de çağımızın en büyük çelişkisi budur: Hiç olmadığı kadar çok şeye erişebilen insan, kendi hayatı üzerinde hiç olmadığı kadar az söz sahibi olduğunu hissediyor. Teknoloji ilerliyor, şehirler büyüyor, tüketim artıyor; fakat insanın güven duygusu, dayanışma ihtiyacı, birbirine duyduğu ilgi ve geleceğe olan inancı aynı hızla büyümüyor.
Bütün bunlar bize yalnızca ekonomik bir krizi değil, aynı zamanda derin bir insanlık ve anlam krizini gösteriyor. İnsanları yalnızca hayatta kalmaya zorlayan, birbirlerinden uzaklaştıran ve kendi hayatlarını yaşamayı sürekli ertelemelerine neden olan bir düzen, onlardan nasıl sağlıklı bir toplum, özgür bir düşünce ve umutlu bir gelecek bekleyebilir? Kendisine ait bir hayatı yaşayamayan, dostluklarını ve ilişkilerini ihmal eden, sürekli yarını bekleyen, kendi varlığını bile erteleyen insan nasıl özgür olabilir?
Çünkü insan sadece karnını doyurarak yaşayamaz. İnsanın düşünmeye, öğrenmeye, sevmeye, üretmeye, itiraz etmeye, kendini gerçekleştirmeye ve hayatın güzelliklerinden pay almaya ihtiyacı vardır. Bir dostun sesini duymaya, bir komşunun kapısını çalmaya, bir selamla hatırlanmaya, bir sohbetin içinde kendini bulmaya da ihtiyacı vardır. Yaşam, yalnızca geçim mücadelesinden ibaret değildir.
Bir ülkenin gerçek yoksulluğu, yalnızca insanların ceplerindeki paranın azalmasıyla ölçülmez. Asıl yoksulluk, insanların hayallerinin küçülmesi, beklentilerinin sıradanlaşması, kendi hayatlarını sürekli ertelemesi, birbirlerine karşı ilgilerini kaybetmesi ve daha iyi bir yaşam istemekten vazgeçmesidir.
Belki de bugün hepimiz, eski Rus romanlarının o soğuk ve kasvetli sokaklarında yürüyen insanlar gibiyiz. Geçim derdiyle boğuşuyor, içimizde biriken öfkeyi ve kederi sessizce taşıyoruz. Fakat asıl mesele, bu karanlık sokaklarda yürürken kendimizi ve birbirimizi de kaybetmemiz. Bir gün geriye dönüp baktığımızda, bütün ömrümüzü hayatta kalmaya harcadığımızı; sevdiklerimize yeterince zaman ayıramadığımızı, dostlarımızı aramayı, bir selamı, bir hâl hatır sormayı bile ihmal ettiğimizi ve yaşamayı unuttuğumuzu fark etmek…
Oysa insanın kendisine ve birbirine borçlu olduğu bir hayat var. Başkalarının, koşulların ve zorunlulukların elinden kurtarıp kendisine geri vermesi gereken; dostlukla, dayanışmayla, sevgiyle ve anlamla yeniden kurması gereken bir hayat.
Belki de artık kendimize şu soruları sormalıyız: Biz ne zaman yaşamayı ertelemekten vazgeçeceğiz? Ne zaman birbirimize yeniden zaman ayıracağız? Ne zaman bir telefonu yalnızca mecbur olduğumuz için değil, bir insanın sesini özlediğimiz için açacağız? Ne zaman yalnızca ayakta kalmayı değil, gerçekten yaşamayı isteyeceğiz?
Çünkü bir toplumun çöküşü yalnızca ekonomik göstergelerde, siyasi tartışmalarda ya da sokakların karanlığında başlamaz. İnsanların kendi hayatlarından ve birbirlerinden sessizce vazgeçmeye başladığı yerde de başlar.
Ve belki de en büyük trajedi şudur: İnsan, hayatını kaybettiğini çoğu zaman yaşamaya devam ettiğini zannederken fark etmez.
