GÜNDÜZ KUŞAĞI: TOPLUMUN SESSİZ EROZYONU
Televizyon ekranında başlayan, sosyal medyada büyüyen bir toplumsal dönüşüm
Sabah televizyonu açıyoruz.
Bir cinayet...
Bir kayıp...
Bir ihanet...
Bir aile kavgası...
Bir gözyaşı...
Bir bağırış...
Bir suçlama...
Ve bütün bunların ortasında milyonlarca insan ekran başında.
Bize anlatılan ise şu:
“İnsanlara yardım ediyoruz.”
Gerçekten öyle mi?
Yoksa biz artık başkasının acısını izleyerek eğlenmeye, başkasının özel hayatını seyrederek merakımızı gidermeye, mahkeme kararını beklemeden ekranda hüküm vermeye mi başladık?
Asıl mesele tam da burada.
Çünkü gündüz kuşağı programları artık yalnızca televizyon programı değildir.
Bunlar, toplumun neyi normal kabul edeceğini belirleyen güçlü kültürel alanlara dönüşmüştür.
Üstelik bunu siyasi sloganlarla değil, çok daha tehlikeli bir yöntemle yapıyorlar:
Siyaset dışı görünerek.
EN TEHLİKELİ YOZLAŞMA, NORMALLEŞENDİR
Bir toplum bir gecede yozlaşmaz.
Kimse sabah kalkıp “Bugün değerlerimizi kaybedelim” demez.
Yozlaşma yavaş gelir.
Önce istisna olarak karşımıza çıkar.
Sonra tekrar edilir.
Tekrar edildikçe alışırız.
Alıştıkça normal kabul ederiz.
Bir süre sonra da sorgulamayız.
İşte tehlike tam olarak budur.
Gündüz kuşağı programlarında sürekli tekrarlanan bağırışlar, suçlamalar, teşhirler, aile içi çatışmalar ve mahremiyet ihlalleri yalnızca “program içeriği” değildir.
Bunlar aynı zamanda bir davranış modeli üretir.
İzleyiciye şunu öğretir:
Bağır.
Teşhir et.
Suçla.
Hüküm ver.
Öfkeni göster.
Ve mümkünse bunu milyonların önünde yap.
Çünkü sakinlik artık reyting getirmiyor.
Düşünmek zaman alıyor.
Ama öfke birkaç saniyede tüketiliyor.
TELEVİZYON STÜDYOSUNDA ADALET DAĞITILIR MI?
Burada daha ciddi bir sorunla karşı karşıyayız.
Hukuk.
Adalet.
Masumiyet karinesi.
Mahkeme.
Delil.
Usul.
Bütün bunlar neden var?
Çünkü insan hayatı, birkaç dakikalık televizyon anlatısına sığmayacak kadar değerlidir.
Oysa bugün bazı adli olaylar ekranlarda öylesine dramatize ediliyor ki izleyici bir süre sonra kendisini mahkeme salonunda sanıyor.
Bir kişi hakkında iddia ortaya atılıyor.
Başka biri suçlanıyor.
Bir yakınının sözleri üzerinden kanaat oluşturuluyor.
Ardından milyonlarca insanın önünde bir “hüküm atmosferi” oluşuyor.
Mahkeme henüz karar vermemiş olabilir.
Ama ekran çoktan kararını vermiştir.
İşte burada hukuk devletinin yerine reyting devletinin geçmesinden söz etmek gerekir.
Örneğin “Müge Anlı ile Tatlı Sert” gibi programlar üzerinden bu tartışmayı yapmak mümkündür.
Bu programların ele aldığı olayların toplumsal ilgi çekmesi anlaşılabilir.
Ancak asıl soru şudur:
Adaletin konusu olan bir olay, reytingin konusu haline geldiğinde sınır nerede çizilecektir?
Çünkü adalet duygusu ile seyirlik adalet aynı şey değildir.
Mahkeme karar verir.
Televizyon ise kanaat oluşturur.
Aradaki fark küçümsenemez.
MASUMİYET KARİNESİ REYTİNGDEN DAHA MI DEĞERSİZ?
Hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmayan bir insanın toplum önünde suçlu gibi algılanması, hukuk açısından son derece ciddi bir meseledir.
Ama televizyon ekranında başka bir gerçeklik oluşuyor.
İsimler veriliyor.
Yüzler gösteriliyor.
Özel hayatlar tartışılıyor.
Aile bireyleri ekranlara çıkıyor.
İddialar milyonların önünde konuşuluyor.
Sonra sosyal medya devreye giriyor.
Bir programdaki birkaç dakikalık görüntü milyonlarca kez paylaşılıyor.
Böylece televizyon stüdyosunda başlayan tartışma, dijital linç mekanizmasına dönüşebiliyor.
Bir insan hakkında oluşturulan kanaat, mahkeme kararından çok daha hızlı yayılıyor.
Ve bazen mahkemenin vereceği karar bile bu algıyı değiştirmeye yetmiyor.
Çünkü toplumun bir bölümü kararını çoktan vermiş oluyor.
Bu adalet değil.
Bu, modern çağın linç kültürüdür.
MAHREMİYET DE ARTIK BİR REYTİNG MALZEMESİ
Daha da acı olanı şu:
Aile.
Özel hayat.
İlişkiler.
Evlilikler.
Aldatmalar.
Ayrılıklar.
İnsanların en kırılgan anları...
Bir zamanlar mahrem olan ne varsa artık ekranın konusu olabiliyor.
Bunun adına “samimiyet” deniliyor.
Ama samimiyet ile teşhir arasındaki farkı kaybettiğimizde ortaya başka bir şey çıkar:
Mahremiyetin metalaşması.
Bir insanın acısı ne kadar büyükse program o kadar ilgi çekiyor.
Bir tartışma ne kadar sertse sosyal medyada o kadar izleniyor.
Bir gözyaşı ne kadar dramatikse o kadar paylaşılıyor.
Yani artık yalnızca ürünler değil, insanların acıları da tüketiliyor.
Ve biz buna bazen “gündüz kuşağı” deyip geçiyoruz.
ALGORİTMA YENİ TELEVİZYON YÖNETMENİ
Asıl dönüşüm ise televizyon ekranından sonra başlıyor.
TikTok.
YouTube.
Instagram.
Bir programdan birkaç saniyelik görüntü alınıyor.
Bağlamından koparılıyor.
Öncesi yok.
Sonrası yok.
Hukuki süreç yok.
Sadece bağırış var.
Gözyaşı var.
Öfke var.
Suçlama var.
Ve algoritma bunu ödüllendiriyor.
Çünkü algoritmanın umurunda olan şey hakikat değil.
Etkileşim.
Ne kadar çok tepki varsa o kadar fazla görünürlük.
Ne kadar fazla öfke varsa o kadar fazla paylaşım.
Ne kadar fazla skandal varsa o kadar fazla izlenme.
Böylece ortaya garip bir düzen çıkıyor:
Düşünce değil refleks ödüllendiriliyor.
Sakin açıklama kayboluyor.
Derinlik kayboluyor.
Bağlam kayboluyor.
Geriye birkaç saniyelik duygu kalıyor.
Ve biz buna “sosyal medya” diyoruz.
ÇOCUKLARIMIZA NEYİ NORMAL OLARAK ÖĞRETİYORUZ?
Burada yetişkinlerin sorumluluğu daha da büyüyor.
Çünkü çocuklar ve gençler yalnızca okuldan öğrenmiyor.
Sosyal medyadan öğreniyor.
Televizyondan öğreniyor.
YouTube'dan öğreniyor.
TikTok'tan öğreniyor.
Kim haklı?
Kim güçlü?
Nasıl konuşulur?
Bir tartışmada nasıl davranılır?
Bir insanın özel hayatı ne kadar teşhir edilebilir?
Bir suçlama karşısında nasıl hüküm verilir?
Bütün bunların cevabını giderek daha fazla ekranlardan öğreniyorlar.
Eğer ekran sürekli olarak bağırmayı, teşhiri, linci ve öfkeyi ödüllendiriyorsa, genç kuşaklara istemeden şu mesajı vermiş oluyoruz:
“Sesini yükseltirsen haklısın.”
Oysa medeni toplumun ölçüsü sesin yüksekliği değil, fikrin gücüdür.
MEDYA MASUM DEĞİLDİR
Burada artık şu cümleyi bırakmamız gerekiyor:
“İzleyici istiyor.”
Hayır.
İzleyici neyi isteyeceğini tamamen kendi başına belirlemiyor.
Medya neyi sürekli gösterirse, toplum bir süre sonra onu daha fazla talep etmeye başlıyor.
Çünkü insan zihni tekrara alışıyor.
Sürekli gösterilen normalleşiyor.
Sürekli konuşulan önemli hale geliyor.
Sürekli dramatize edilen gerçekliğin kendisi sanılıyor.
Dolayısıyla medya sadece topluma hizmet eden pasif bir araç değildir.
Toplumu şekillendiren aktif bir güçtür.
Bu nedenle medya sahiplerinin, yapımcıların, sunucuların, yayıncıların ve dijital platformların sorumluluğu yalnızca “izlenme” ile ölçülemez.
Bir toplumun kültürel dokusuna ne yaptıkları da sorgulanmalıdır.
ÇÖZÜM SANSÜR DEĞİL, SORUMLULUKTUR
Ama burada başka bir yanlışa da düşmemek gerekir.
Çözüm sansür değildir.
Yasaklamak da değildir.
İnsanların ne izleyeceğine devletin karar vermesi hiç değildir.
Çözüm daha güçlü bir medya okuryazarlığıdır.
Daha bilinçli bir izleyicidir.
Daha sorumlu bir yayıncılıktır.
Daha etkili bir hukuki denetimdir.
Televizyon ile dijital medya arasındaki denetim boşluğunun giderilmesidir.
Ve belki de en önemlisi:
İzleyicinin kendisine şu soruyu sormasıdır:
“Ben bunu neden izliyorum?”
ÇÜNKÜ MESELE TELEVİZYON DEĞİL, TOPLUMDUR
Bugün gündüz kuşağında gördüğümüz şey aslında toplumdaki daha büyük bir dönüşümün yansımasıdır.
Aile ilişkilerindeki çözülme...
Mahremiyet duygusundaki zayıflama...
Hukuka olan güvenin aşınması...
Öfkenin normalleşmesi...
Linç kültürünün yaygınlaşması...
Düşünmek yerine tepki vermek...
Bütün bunlar birbirinden bağımsız değildir.
Ve medya bu sürecin hem aynası hem de hızlandırıcısıdır.
Bu nedenle mesele “hangi programı izleyelim?” tartışmasından çok daha büyüktür.
Mesele, nasıl bir toplum olmak istediğimizdir.
Hukukun üstünlüğüne inanan bir toplum mu?
Yoksa ekranın verdiği hükmü mahkeme kararından üstün gören bir toplum mu?
Mahremiyete saygılı bir toplum mu?
Yoksa başkasının özel hayatını eğlence olarak tüketen bir toplum mu?
Düşünen bir toplum mu?
Yoksa bağırana hak veren bir toplum mu?
İşte asıl mesele budur.
Çünkü yozlaşma çoğu zaman kapıyı kırarak girmez.
Televizyon ekranından birkaç dakikalık eğlence olarak girer.
Sonra sosyal medyada milyonlarca kez paylaşılır.
Sonra çocuklarımız izler.
Sonra alışırız.
Sonra normal kabul ederiz.
Ve bir gün dönüp baktığımızda, değişenin yalnızca televizyon programları olmadığını fark ederiz.
Değişen biz olmuşuzdur.
İşte bu yüzden bugün sorulması gereken soru şudur:
Ekranlar toplumu mu yansıtıyor, yoksa toplumu biz fark etmeden yeniden mi biçimlendiriyor?
Cevabı düşünmeye değer.
Çünkü bazen bir toplumun geleceği, sandıkta olduğu kadar ekran karşısında neye baktığıyla da şekillenir.
