BAĞIŞTAN HAKKA: YURTTAŞIN LÜTUF ALAN DEĞİL, HAK SAHİBİ OLMASI
Bir çocuğun eğitim masrafını karşılayamayan aileyi düşünelim.
Birinci modelde aile bir hayırseverin kapısını çalar.
Hayırsever yardım eder.
Aile minnet duyar.
Yardımın miktarı, zamanı ve devamlılığı yardım edenin imkânına ve iradesine bağlıdır.
Burada gerçek bir ihtiyaç karşılanmıştır.
Fakat ilişkinin niteliği kişiseldir.
İkinci modelde ise aynı aile, ekonomik durumuna ilişkin nesnel ölçütler üzerinden belirlenmiş bir sosyal destek programından yararlanır.
Başvuru yapılır.
Koşullar belirlenmiştir.
Kriterler herkes için aynıdır.
Karar gerekçelendirilebilir.
İtiraz mekanizması vardır.
Ve kişi desteği aldığı için kimseye kişisel sadakat borçlu değildir.
İşte aradaki fark yalnızca teknik değildir.
Birinci durumda yardım vardır; ikinci durumda hak temelli sosyal politika vardır.
Birincide:
“Sana yardım ettim.”
İkincide:
“Bu, yurttaş olarak sahip olduğun haktır.”
Birinci cümle kişiyi yardım edene bağlayabilir.
İkinci cümle kişiyi kuruma ve hukuka bağlar.
Aradaki siyasal fark, aslında modern yurttaşlığın temel meselelerinden biridir.
BİR TORBA GIDA MI, SOSYAL GÜVENCE Mİ?
Yoksul bir aileye düzenli olarak gıda paketi dağıtıldığını düşünelim.
Paketin içinde un, yağ, bakliyat ve diğer temel ihtiyaçlar vardır.
Elbette bunun somut bir faydası vardır.
İhtiyacı olan insan için o paket değerlidir.
Fakat sorulması gereken ikinci soru şudur:
Bu aile neden sürekli olarak gıda paketine ihtiyaç duyuyor?
Eğer çözüm yalnızca yeni paketler dağıtmaksa, yoksulluk yönetilmiş olur.
Eğer aynı zamanda gelir desteği, istihdam, eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik mekanizmaları güçlendiriliyorsa, yoksulluğun yapısal nedenleriyle mücadele edilmeye başlanır.
Bu nedenle:
Yardım yoksulluğun sonucuna müdahale eder.
Hak temelli politika ise yoksulluğun risklerini kurumsal olarak paylaşır.
Aradaki fark budur.
“BİZE VERDİLER”DEN “BENİM HAKKIM”A
Bağış kültüründe dil bile değişir.
“Bize yardım ettiler.”
“Bize erzak gönderdiler.”
“Bize burs verdiler.”
“Bize iş buldular.”
“Bize ev konusunda yardımcı oldular.”
Bu cümlelerde görünmez bir özne vardır:
“Onlar.”
Ve görünmez bir borç da oluşabilir:
“Biz de onlara borçluyuz.”
Hak temelli düzende ise dil değişir:
“Başvurdum ve şartları sağladığım için destek aldım.”
“Bu hizmetten eşit koşullarda yararlanıyorum.”
“Karar olumsuzsa itiraz edebilirim.”
Burada özne “yardım eden kişi” değil, hak sahibi yurttaştır.
Bu küçük bir dil değişikliği değildir.
Siyasal öznenin değişmesidir.
BAĞIŞIN SORUNU YARDIM ETMESİ DEĞİL, HAKKIN YERİNİ ALMASIDIR
Burada bağışın kendisini mahkûm etmek de yanlış olur.
Hayırseverlik, dayanışma ve gönüllü yardım toplumların ahlaki dokusunun önemli parçalarıdır.
Sorun bağış yapılması değildir.
Sorun, bağışın kamusal hakkın yerine geçirilmesidir.
Bir toplumda insanlar birbirine yardım edebilir.
Etmelidir de.
Fakat bir insan sağlık hizmetine erişebilmek için hayırsever aramak zorunda kalıyorsa, burada yalnızca yardımseverliğin güzelliğini konuşmak yeterli değildir.
Şunu da sormalıyız:
Neden sağlık hizmeti kişisel bağışa ihtiyaç bırakacak kadar güvencesiz?
Bir çocuk eğitim masrafı için sürekli burs veren bir hayırsevere muhtaçsa:
Neden eğitim hakkının finansmanı kişisel iyiliğe bırakılmış durumda?
Bir yaşlı temel ihtiyaçlarını karşılamak için yerel bir siyasetçinin yardımını bekliyorsa:
Neden sosyal güvenlik mekanizması bu ihtiyacı hak temelinde karşılayamıyor?
İşte bağıştan hakka geçiş tam burada başlar.
KİŞİDEN KURUMA
Bağışın merkezinde çoğu zaman kişi vardır.
Hak temelli sistemin merkezinde ise kurum vardır.
Bağış:
“Ben verdim.”
Hak:
“Sistem bunu güvence altına alıyor.”
Bağışın kaynağı kişidir.
Hakkın kaynağı hukuk ve kurumsal düzenlemelerdir.
Bağış kesilebilir.
Hak, belirlenmiş koşullar devam ettiği sürece keyfî biçimde ortadan kaldırılamaz.
Bağış için teşekkür edilir.
Hak için hesap sorulur.
Bu nedenle bağıştan hakka geçiş yalnızca sosyal politika reformu değildir.
İktidar ilişkisinin dönüşümüdür.
Çünkü kişi ortadan çekildiğinde, kişiye duyulan minnet de azalır.
Aracının rolü azalır.
Patronaj ilişkisi zayıflar.
Yurttaşın kuruma doğrudan erişimi güçlenir.
Ve böylece yardım alan insan, yavaş yavaş yardımın nesnesi olmaktan çıkıp hakkın öznesi hâline gelir.
EN SOMUT ÖRNEK: İŞ
Bir genç iş arıyor.
Birinci model:
Bir siyasetçi veya güçlü bir yerel aktör onu bir işe yerleştiriyor.
Genç iş sahibi oluyor.
Bu gerçek bir kazançtır.
Ama ilişkinin içine kişisel borç duygusu girebilir:
“Bu işi bana o verdi.”
İkinci model:
Kamuya veya özel sektöre işe alım açık kriterlerle yapılır.
İlan vardır.
Nitelikler bellidir.
Başvuru süreci şeffaftır.
Liyakat ölçülür.
Karar denetlenebilir.
Genç işi aldığında kimseye kişisel borcu yoktur.
Çünkü işi ona bir kişi vermemiştir; hakkaniyetli bir sistem içinde kazanmıştır.
İşte klientelizmin karşısındaki gerçek dönüşüm budur.
Kişisel iyilikten kurumsal hakkaniyete geçiş.
BAĞIŞTAN HAKKA GEÇİŞİN ÖLÇÜSÜ
Bir toplumun gelişmişliğini yalnızca ne kadar yardım topladığıyla ölçmek yanıltıcı olabilir.
Daha anlamlı soru şudur:
İnsanlar hangi ihtiyaçlarını hâlâ başkalarının iyiliğine bırakmak zorunda?
Eğer eğitim için bağış kampanyasına ihtiyaç duyuluyorsa, eğitim sisteminin finansmanını tartışmalıyız.
Eğer hastaların tedavisi için yardım kampanyaları düzenleniyorsa, sağlık sisteminin güvencesini tartışmalıyız.
Eğer insanlar temel gıda ihtiyaçlarını karşılamak için sürekli yardım bekliyorsa, gelir dağılımını ve sosyal güvenlik sistemini tartışmalıyız.
Yardım kampanyası bir insanın hayatını kurtarabilir.
Ama yardım kampanyasına sürekli ihtiyaç duyulan düzeni değiştirmek, çok daha büyük bir siyasal meseledir.
SONUÇ: YARDIM EDENİ DEĞİL, HAKKI GÜÇLENDİRMEK
Bağış yapan insanı suçlamak anlamsızdır.
Yardım alan insanı suçlamak ise daha da anlamsızdır.
Asıl mesele ikisinin arasındaki ilişkinin neden sürekli olarak kişisel bir düzlemde kurulmak zorunda kaldığıdır.
Çünkü hedef:
“Kimse yardım almasın.”
değildir.
Hedef:
“Kimse yaşamak için birilerinin merhametine mahkûm olmasın.”
olmalıdır.
Bağış elbette var olabilir.
Dayanışma elbette var olabilir.
Hayırseverlik elbette var olabilir.
Ama bunlar hakların yerine geçmemelidir.
Çünkü gerçek sosyal adalet, insanların sürekli yardım beklediği bir toplum kurmak değil;
yardıma ihtiyaç duyduklarında bile haklarını kişisel lütuflardan bağımsız olarak kullanabildikleri bir düzen kurmaktır.
Ve nihayetinde mesele şuna indirgenebilir:
Bağış, “Ben sana verdim” der.
Hak, “Senin hakkın olduğu için aldın” der.
Bağış minnet yaratabilir.
Hak yurttaşlık yaratır.
Bağış kişiyi güçlendirebilir.
Ama hak, kişiyi kimseye muhtaç bırakmadan güçlendirir.
İşte doyurulmaya rızadan özgürlüğe giden yol, tam da burada başlar:
Lütuftan hakka.
Kişiden kuruma.
Minnetten yurttaşlığa.
Bağımlılıktan özgürlüğe.
