KRİZİN KAPISINDA KÜRESEL SERMAYE: KAZANÇ ÖZELLEŞTİRİLİRKEN ZARAR HALKA MI YÜKLENECEK?
Yapay zekâ balonu, ABD tahvilleri, Çin'in rezerv politikası, yükselen faizler ve küresel borç düzeni… Mesele yalnızca borsaların düşmesi değil; dünya ekonomisinin kimin çıkarına, kimin sırtından yönetildiğidir.
Dünya ekonomisi yeni bir eşikten geçiyor. Finans piyasalarında yaşanan dalgalanmalar, teknoloji şirketlerinin değer kayıpları, devlet tahvillerindeki hareketlilik ve küresel borç yükünün büyümesi, önümüzdeki dönemin ekonomik tartışmalarını belirleyecek gelişmelerin habercisi.
Ancak meseleyi yalnızca borsadaki kırmızı rakamlara, Nvidia hisselerindeki düşüşe veya Bitcoin'in değer kaybına indirgemek, asıl tehlikeyi görmemektir.
Asıl soru şudur: Küresel finans sistemi, kendi yarattığı spekülatif servet düzeninin ağırlığını daha ne kadar taşıyabilecek?
Bugün yaşananlar, yalnızca bir teknoloji hissesi düzeltmesi değildir. Aynı zamanda borçla büyüyen, ucuz parayla şişen, gelecekteki kazançları bugünden fiyatlayan ve finansal varlıkların değerini gerçek üretim kapasitesinin çok ötesine taşıyabilen ekonomik modelin sorgulanmasıdır.
YAPAY ZEKÂ: TEKNOLOJİ DEVRİMİ Mİ, YENİ SPEKÜLASYON DALGASI MI?
Yapay zekâ kuşkusuz insanlık tarihinin önemli teknolojik dönüşümlerinden biridir. Üretimi, sağlığı, eğitimi, sanayiyi ve çalışma hayatını değiştirecek potansiyele sahiptir.
Fakat teknolojinin gerçek olması, o teknoloji üzerinden oluşturulan bütün finansal değerlemelerin de gerçek olduğu anlamına gelmez.
Bugün yapay zekâ yatırımlarına milyarlarca dolar aktarılıyor. Veri merkezleri, çip üreticileri, enerji altyapısı ve teknoloji şirketleri büyük sermaye yatırımları yapıyor.
Peki bu yatırımların ekonomik getirisi, yaratılan finansal beklentileri karşılayabilecek mi?
İşte tartışmanın merkezinde bu soru var.
Reuters'ın kasım ayındaki analizleri, yapay zekâ yatırımlarının finansmanında ciddi bir sorgulama başladığını ve Nvidia çevresindeki gelişmelerin sektördeki daha küçük, borçla büyüyen şirketleri de etkileyebildiğini ortaya koyuyor.
Teknoloji devlerinin piyasa değerleri trilyon dolarlarla ifade edilirken, bu değerlerin hangi gerçek gelir ve kârlılık beklentisine dayandığı artık daha dikkatli inceleniyor.
Teknoloji devrimi başka şeydir, teknoloji üzerinden finansal servet üretmek başka şey.
ABD TAHVİLLERİ: DOLARIN GÜCÜ SORGULANIYOR MU?
Küresel finans sisteminin en önemli yapı taşlarından biri ABD Hazine tahvilleridir.
Çünkü dolar yalnızca bir ülkenin para birimi değil; uluslararası ticaretin, rezervlerin, borçlanmanın ve finansal işlemlerin merkezinde bulunan bir para birimidir.
Ancak bu sistemin de bir sınırı var: Güven.
Çin'in ABD tahvillerindeki varlığını azaltması, Japonya'nın tahvil portföyünde gerileme yaşaması ve küresel yatırımcıların rezerv tercihlerini yeniden değerlendirmesi dikkatle izlenmesi gereken gelişmelerdir.
Çin'in ABD tahvili varlığı 563,9 milyar dolara gerileyerek Temmuz 2008'den bu yana en düşük seviyesine indi. Japonya'nın varlığı da 1,063 trilyon dolara düştü.
Bunlar küçümsenecek rakamlar değil.
Fakat burada bir ayrıntıyı da gözden kaçırmamak gerekiyor: ABD'ye yabancı sermaye girişleri tamamen durmuş değil. Dolayısıyla dolar sisteminin yarın çökeceğini söylemek ekonomik analiz değil, kehanettir.
Asıl mesele, ABD'nin küresel finans sistemindeki ayrıcalıklı konumunu koruyabilmek için ne kadar borçlanabileceği ve bu borcun maliyetini kimin karşılayacağıdır.
Doların hegemonyası yalnızca siyasi güçle değil, alternatiflerin güvenilirliğiyle de ilgilidir.
Yerel para birimleriyle ticaretin yaygınlaşması, ülkelerin dolar bağımlılığını azaltabilir. Ancak bunun gerçekleşmesi için güçlü üretim ekonomileri, güvenilir para politikaları, istikrarlı kurumlar ve derin finans piyasaları gerekir.
Sloganla değil, ekonomik kapasiteyle dolar bağımlılığı azaltılır.
FAİZİN YÜKSELDİĞİ DÜNYADA KİM KAZANIYOR?
Faizler yükseldiğinde bunun etkisi yalnızca borsalarda hissedilmez.
Devletlerin borçlanma maliyetleri artar. Şirketlerin yatırım kararları zorlaşır. Konut kredileri pahalılaşır. Üreticinin finansmana erişimi daralır.
Bunun sonucunda ekonomik büyüme yavaşlayabilir, istihdam baskı altına girebilir.
Fakat yüksek faiz ortamında herkes aynı ölçüde kaybetmez.
Nakit varlığı ve finansal gücü yüksek olanlar faiz gelirinden yararlanabilir. Borçlu şirketler, küçük işletmeler, konut almak isteyen aileler ve sabit gelirle yaşayan milyonlar ise daha ağır bir yükle karşılaşabilir.
İşte burada ekonomi politiğin temel sorusu karşımıza çıkar:
Paranın fiyatı yükselirken, toplumun hangi kesiminin emeği ucuzlamaktadır?
Finansal piyasalarda yıllarca olağanüstü kazançlar elde eden sermaye çevreleri, risk gerçekleştiğinde devletin müdahalesini bekliyorsa burada ciddi bir adalet sorunu vardır.
Kazanç özel sektöre, zarar kamuya; büyümenin nimetleri sermayeye, krizlerin faturası halka bırakılıyorsa bunun adı serbest piyasa değil, ayrıcalıklı piyasa düzenidir.
1929'UN DERSİ: KRİZLER KENDİLİĞİNDEN ADALET ÜRETMEZ
1929 Büyük Buhranı, finansal sistemin denetimsiz büyümesinin ve spekülatif servet arayışının nelere yol açabileceğini gösterdi.
2008 küresel finans krizi de benzer bir başka gerçeği ortaya çıkardı.
Bankaların, finans kuruluşlarının ve büyük sermaye gruplarının yarattığı riskler bütün ekonomiyi tehdit ettiğinde, devletler müdahale etmek zorunda kaldı.
Fakat kurtarma operasyonlarının toplumsal sonuçları eşit dağılmadı.
Milyonlarca insan işini, evini ve birikimini kaybederken finans sisteminin ayakta tutulması için kamu kaynakları seferber edildi.
Bugün aynı soruyu yeniden sormak zorundayız:
Yeni bir finansal sarsıntı yaşanırsa yine aynı ekonomik reçete mi uygulanacak?
Yine büyük finans kuruluşları kurtarılacak, küçük işletmeler kendi kaderine mi terk edilecek?
Yine ücretliler kemer sıkacak, emekliler enflasyon karşısında ezilecek, servet sahipleri varlıklarını daha düşük fiyatlardan toplama fırsatı mı bulacak?
Krizler kaçınılmaz olarak toplumsal adalet üretmez. Aksine, doğru politikalar uygulanmazsa mevcut eşitsizlikleri daha da büyütebilir.
TÜRKİYE BU TABLONUN NERESİNDE?
Türkiye gibi dış finansmana, enerji ithalatına ve döviz hareketlerine duyarlı ekonomiler açısından küresel finansal dalgalanmalar çok daha önemli sonuçlar doğurabilir.
Doların güçlenmesi, uluslararası faizlerin yükselmesi ve sermaye akımlarının yön değiştirmesi Türkiye'nin finansman maliyetlerini etkileyebilir.
Enerji fiyatlarındaki artış, üretim maliyetlerini ve enflasyonu yukarı çekebilir.
Döviz borcu bulunan şirketler zorlanabilir. Yatırım maliyetleri artabilir. Kamu maliyesi üzerindeki baskılar büyüyebilir.
Bunun karşısında Türkiye'nin yapması gereken şey, yalnızca sıcak para girişini beklemek veya yüksek faizle yabancı sermayeyi çekmeye çalışmak değildir.
Üretim ekonomisini güçlendirmek, ithalat bağımlılığını azaltmak, tarımsal üretimi desteklemek, enerji bağımsızlığını artırmak ve gelir dağılımını düzeltmek zorundayız.
Ekonomik bağımsızlık, yalnızca milli para kullanmakla değil, kendi üretim gücünü oluşturmakla mümkündür.
KRİZİN FATURASINI YİNE HALK ÖDEMEMELİ!
Bütün bu gelişmelerin merkezinde çok daha temel bir mesele bulunuyor: Ekonominin kimin için yönetildiği.
Finansal piyasalarda yaşanan her sarsıntıyı fırsata çevirmeye çalışan spekülatif sermayenin karşısında, emeğiyle geçinen insanların korunması devletin temel sorumluluğudur.
Devletin görevi büyük servet sahiplerinin kayıplarını toplumsallaştırmak değildir.
Kamu kaynakları, toplumun refahını korumak, üretimi sürdürmek, istihdamı güvence altına almak ve ekonomik adaleti sağlamak için kullanılmalıdır.
Sosyal demokrat bir ekonomi anlayışı, piyasayı bütünüyle reddetmez. Ancak piyasanın toplumsal çıkarların üzerinde bir güç hâline gelmesine de izin vermez.
Finansal sistem denetlenmeli, spekülatif işlemler şeffaflaştırılmalı, tekelleşme önlenmeli, kamu kaynaklarının kullanımı hesap verebilir olmalıdır.
Kriz dönemlerinde ücretlileri, emeklileri ve dar gelirli kesimleri koruyan politikalar uygulanmalıdır.
Çünkü ekonomik başarı yalnızca borsanın yükselmesi, milyarderlerin servetinin büyümesi veya şirketlerin piyasa değerinin artması değildir.
Ekonomik başarı, insanların insanca yaşayabildiği, emeğinin karşılığını alabildiği, geleceğinden korkmadığı bir toplumsal düzen kurabilmektir.
Son söz:
Dünya yeni bir finansal sarsıntıya hazırlanıyor olabilir. Belki büyük bir kriz yaşanacak, belki piyasalar bu baskıyı atlatacak. Ancak kesin olan bir şey var: Bugünkü finansal düzenin ürettiği eşitsizlikler artık görmezden gelinemeyecek kadar büyümüştür.
Yapay zekâdan trilyonlar kazananlar, tahvil piyasalarında milyarlar yönetenler, paranın küresel dolaşımından servet üretenler…
Peki bütün bu servetin üretiminde emeği bulunan milyarlarca insanın payı ne?
Bir kez daha aynı soruyu sormak gerekiyor: Kapitalizmin kazancı özel, krizi kamusal mı olacak?
Bizim itirazımız yalnızca bir piyasa çöküşüne değil; kazancın özelleştirildiği, zararın toplumsallaştırıldığı ve bedelin her defasında halka ödetildiği bu adaletsiz düzene.
Çünkü krizden çıkışın yolu sermayeyi kurtarmak değil, toplumu korumaktır.





