İtaat Eden Toplum, Ahlaklı Toplum mudur?
Ahlak mı İstiyoruz, İtaat mi?
Türkiye’de bugün ahlak kelimesi, yalnızca insanın kendi davranışlarını sorguladığı bir kavram olmaktan giderek uzaklaşıyor.
Nasıl giyineceğimizden nasıl yaşayacağımıza, neyi dinleyeceğimizden neyi izleyeceğimize, gençlerin nasıl davranacağından kadınların toplumdaki yerine kadar uzanan geniş bir alanda “doğru hayat” tarifleri yapılıyor.
Sonra bütün bu tariflerin üzerine tek bir kelime yazılıyor:
Ahlak.
İşte asıl mesele burada başlıyor.
Çünkü ahlak, insanın kendi vicdanıyla hesaplaşmasının adı olmaktan çıkıp başkasının hayatını düzenlemenin gerekçesine dönüştüğünde, artık ahlaktan çok itaat üreten bir toplumsal mekanizmadan söz etmeye başlarız.
Bu yüzden soruyu en baştan sormak gerekiyor:
Ahlak dediğimiz şey kimin ahlakıdır?
Bir insanın kendi hayatına ilişkin tercihiyle, başkasının hayatına ilişkin hükmü aynı şey olabilir mi?
“Ben böyle yaşayacağım” demek özgürlüktür.
“Sen de böyle yaşayacaksın” demek ise başkasının özgürlüğüne müdahaledir.
İlkinde insan kendi hayatının sorumluluğunu üstlenir.
İkincisinde kendi doğrusunu başkasına dayatma iddiası vardır.
Türkiye’de yıllardır birbirine karıştırılan temel meselelerden biri tam da budur:
Ahlak ile itaat.
Oysa ikisi aynı şey değildir.
Ahlakın temel sorusu:
“Bu doğru mu?”
İtaatin temel sorusu:
“Benden ne isteniyor?”
Birinci soru vicdanı ve muhakemeyi çağırır.
İkinci soru otoriteyi.
Birincisi sorumluluk ister.
İkincisi uyum.
Bu nedenle her itaat ahlaki değildir.
Hatta bazı durumlarda ahlaki sorumluluk, itaat etmemeyi gerektirir.
Yanlış olduğunu bildiği bir emre karşı çıkmak, haksızlığa “emir böyle” diyerek boyun eğmemek veya çoğunluğun baskısı karşısında vicdanını korumak biçimsel olarak itaatsizliktir.
Fakat ahlaki sorumluluk tam da orada başlayabilir.
Çünkü ahlakın temel sorusu “Kim söyledi?” değildir.
“Söylenen doğru mu?”
“Kim söylüyorsa doğrudur” anlayışı yaygınlaştığında ise ahlak güçlenmez.
Otorite güçlenir.
Ahlak, Gözetim Değildir
Ahlakın en büyük yanılgılarından biri, insanları sürekli denetleyerek ahlaklı bir toplum kurulabileceğini düşünmektir.
Oysa insan yalnızca görüldüğü için doğru davranıyorsa, ortada güçlü bir ahlaki bilinçten söz etmek zordur.
Asıl sınav, kimsenin görmediği yerdedir.
Kimse görmüyorken dürüst olmak.
Güç elindeyken hakkaniyetli davranmak.
Cezalandırılmayacağını bildiği hâlde haksızlıktan uzak durmak.
Çıkarına aykırı olduğu hâlde doğru bildiğini savunmak.
Bunlar dışarıdan dayatılan kurallardan çok, içeriden kurulmuş bir vicdanın göstergesidir.
Bu nedenle ahlakın gerçek ölçüsü, insanın ne kadar itaat ettiği değil; kimse zorlamadığında ne yaptığıdır.
İnsan ancak sürekli gözetlenerek doğru davranıyorsa, ortaya çıkan şey ahlaki özerklik değil, davranışsal kontroldür.
Ahlakın amacı insanı sürekli denetlenmeye ihtiyaç duymayacak hâle getirmektir.
Çocuğa Ne Öğretiyoruz?
Mesele daha çocuklukta başlıyor.
Çocuğa “Bunu yap, çünkü ben öyle söylüyorum” dediğinizde itaat öğretirsiniz.
“Bunun neden doğru olduğunu düşün” dediğinizde ise muhakeme öğretirsiniz.
İki yaklaşım arasındaki fark, yalnızca eğitim yöntemi değildir.
Birincisi kurala uyan insan yetiştirir.
İkincisi kendi kararının sorumluluğunu taşıyan birey yetiştirmeye çalışır.
Soru sormayı ayıp sayan, itirazı saygısızlık olarak gören, farklı düşünmeyi tehdit kabul eden bir eğitim anlayışı, farkında olmadan ahlaklı bireyden çok uyumlu birey üretir.
Oysa ahlaklı insan her zaman uyumlu değildir.
Bazen itiraz eder.
Bazen yalnız kalır.
Bazen çoğunluğun karşısında durur.
Çünkü vicdan, oy çokluğuyla çalışan bir mekanizma değildir.
Normalin İktidarı
Toplumların bireyleri biçimlendirmesinde en güçlü araçlardan biri “normal” kavramıdır.
Normal giyinmek.
Normal konuşmak.
Normal yaşamak.
Normal inanmak.
Normal düşünmek.
Fakat “normal” dediğimiz şey her zaman doğal ve değişmez değildir. Çoğu zaman toplumun zaman içinde oluşturduğu bir ölçüdür.
Sorun, farklılığın yalnızca farklılık olarak kabul edilmediği yerde başlar.
Önce yadırgama gelir.
Sonra ayıplama.
Ardından dışlama.
Sonunda düzeltme isteği.
Böylece toplum bireyin hayatını yalnızca değerlendirmekle kalmaz; onu biçimlendirmeye başlar.
Ahlak da burada dönüşür.
Vicdanın ölçüsü olmaktan çıkar.
Toplumsal disiplin aracına dönüşür.
O zaman soru artık “İyi insan nasıl olunur?” olmaktan çıkar.
“İyi insanı kim tarif edecek?” sorusuna dönüşür.
Bu sorunun cevabı tek bir otoriteye bırakıldığında, ahlakın alanı daralır; itaatin alanı genişler.
İnanç Başka, Müdahale Başka
Bir insan kendi inancına göre yaşayabilir.
Dindar olabilir.
Seküler olabilir.
Muhafazakâr olabilir.
Farklı bir yaşam biçimini benimseyebilir.
Hiçbir inanca sahip olmayabilir.
Buradaki mesele bunlardan hangisinin “doğru” olduğuna karar vermek değildir.
Asıl mesele şudur:
Kendi doğrumuzun başkasının zorunluluğuna dönüşmesine izin verecek miyiz?
“Ben bunu doğru bulmuyorum” bir kanaattir.
“Ben bunu doğru bulmuyorsam sen de yapamazsın” ise müdahaledir.
Bir insanın kendi doğrusu, başkasının mecburiyeti değildir.
Bir kişinin yaşam biçimi, toplumun tamamına verilmiş bir talimat değildir.
İnanç özgürlüğü, başkasının hayatını yönetme yetkisi anlamına gelmez.
Farklı yaşamak da başkasının değerlerini küçümseme hakkı vermez.
Özgür toplumun zor tarafı tam da budur:
Herkesi aynılaştırmak değil, farklı insanların aynı hukuk içinde yaşayabilmesini sağlamak.
Ahlakın Asıl Sınavı
Ahlakın gerçek sınavı bize benzeyenlerle değil, bize benzemeyenlerle karşılaştığımızda başlar.
Çünkü kendimize benzeyeni anlamak kolaydır.
Asıl mesele, tercihlerini benimsemediğimiz insanların da onurunu ve temel haklarını kabul edebilmektir.
Bu nedenle başkalarının hayatını sürekli denetleyen bir toplumun ahlaklı olduğunu varsaymak ciddi bir yanılgıdır.
Ahlak, başkasının hayatını gözetlemek değildir.
Ahlak, insanın kendi davranışının hesabını verebilmesidir.
Gücün varken hakkaniyetli olabilmek.
Çıkarın olduğu hâlde adaletten vazgeçmemek.
Kimsenin görmediği yerde doğru olanı yapmak.
Çoğunluk yanlış yaptığında çoğunluğa sığınmamak.
Ahlakın asıl sınavı budur.
Bu yüzden itaat eden insan ahlaklı olabilir.
Ama itaat ettiği için ahlaklı değildir.
İtiraz eden insan da ahlaksız değildir.
Fakat itiraz ettiği için otomatik olarak ahlaklı da değildir.
Ölçü itaat veya itaatsizlik değil; insanın kendi kararının sorumluluğunu taşıyabilmesidir.
Bireyin Sınırı, Toplumun Sınırı
Çoğulcu bir toplumun en zor meselesi, bireyin özgürlüğü ile ortak hayatın kuralları arasındaki sınırı doğru çizebilmektir.
Bireysel özgürlük sınırsız değildir.
Bir insanın özgürlüğü başkasının hakkını ihlal ettiği yerde sınırlanabilir.
Fakat yalnızca farklı olduğu için sınırlandırılamaz.
Bu ayrım kaybolduğunda toplum bir denetim alanına dönüşür.
Herkes başkasının hayatını yorumlar.
Herkes başkasının davranışını ölçer.
Herkes başkasının sınırını belirlemeye kalkar.
Sonunda ortaya tuhaf bir toplum çıkar:
Herkes başkasının hayatından sorumlu hâle gelirken kendi vicdanından kaçmaya başlar.
Oysa “Bana ne?” bazen bencillik değil, sınır bilincidir.
“Sana ne?” bazen kaba bir tepki değil, bireysel özgürlüğün savunusudur.
Mesele insanların birbirine kayıtsız kalması değil;
birbirinin hayatı üzerinde sahiplik iddiasından vazgeçmesidir.
Nasıl Bir Toplum İstiyoruz?
Sonunda mesele aynı soruya geliyor:
Nasıl bir toplum istiyoruz?
Kurallara sorgulamadan uyan, sessiz, uyumlu ve itiraz etmeyen bir toplum mu?
Yoksa doğru ile yanlışı ayırabilen, gerektiğinde “hayır” diyebilen, kararlarının sorumluluğunu üstlenebilen bireylerden oluşan bir toplum mu?
Çünkü düzen ile ahlak aynı şey değildir.
Sessizlik ile erdem aynı şey değildir.
Uyum ile vicdan aynı şey değildir.
Bir toplumun düzenli olması, onun ahlaklı olduğunu kanıtlamaz.
Asıl mesele insanların otorite karşısında ne kadar eğildiği değil; güç karşısında vicdanını ne kadar koruyabildiğidir.
Çocuklara yalnızca kuralları öğretmek yetmez.
Kuralların neden var olduğunu da öğretmek gerekir.
Ne zaman korunacağını, ne zaman sorgulanacağını ve adalet ile biçimsel kural çatıştığında bunun nasıl değerlendirileceğini düşünmeyi öğretmek gerekir.
Çünkü sorgulamayan insan kolay yönetilebilir.
Ama kolay yönetilebilmek, ahlaklı olmak değildir.
İtaat eden insan düzen sağlayabilir.
Fakat düzen sağlamak ile ahlaki sorumluluk taşımak aynı şey değildir.
Gerçek ahlak, insanın başında sürekli bir otorite bulunmadığında da doğru olanı yapabilmesidir.
İtaat dışarıdan gelen bir denetim olabilir.
Ahlak ise içeriden gelen bir sorumluluktur.
Ve bugün yeniden sormamız gereken soru tam olarak budur:
Toplumu daha fazla itaat eden insanlardan mı oluşturmak istiyoruz?
Yoksa düşünen, sorgulayan, sorumluluk alan ve gerektiğinde itiraz edebilen insanlardan mı?
Çünkü ahlakın gerçek ölçüsü, insanın başını ne kadar eğdiği değildir.
Vicdanı karşısında ne kadar dik durabildiğidir.
İtaat eden bir toplum düzenli olabilir.
Ama düzen, tek başına ahlak değildir.
Ahlakın başladığı yer, insanın yalnızca kendisine söyleneni yapmayı bıraktığı ve yaptığı şeyin doğruluğunu kendi vicdanında sorgulamaya başladığı yerdir.
İşte asıl mesele budur:
İtaat Eden Toplum, Ahlaklı Toplum mudur?
