KARŞI DEVRİMİN SESSİZ STRATEJİSİ: CUMHURİYET'İ YIKMAK DEĞİL, CUMHURİYET'İN İNSANINI DEĞİŞTİRMEK!
Bir devrimi yenilgiye uğratmanın en etkili yolu, onun kurduğu kurumları yıkmaktan önce, yetiştirdiği insanın zihnini değiştirmektir. Türkiye'de karşı devrimin hikâyesi, biraz da bu zihinsel ve toplumsal dönüşümün hikâyesidir.
Cumhuriyet, 29 Ekim 1923'te yalnızca bir yönetim biçimi ilan etmedi. Yüzyıllardır kulluk kültürüyle biçimlendirilmiş bir toplumun önüne yurttaş olma iradesini koydu. Egemenliği hanedandan aldı, millete verdi. Devletin meşruiyetini kutsal bir makamdan değil, milletin iradesinden türetti.
Bu, basit bir rejim değişikliği değildi. Bir zihniyet, bir uygarlık ve bir insan tasavvuru değişimiydi.
Atatürk devrimlerinin en büyük iddiası, insanı dogmaların, sorgulanamaz otoritelerin ve doğuştan gelen ayrıcalıkların gölgesinden çıkararak aklın, bilimin ve özgür düşüncenin öznesi hâline getirmekti.
Cumhuriyet'in temel sorusu şuydu:
İnsan, kendisine söyleneni tekrar eden bir tebaa mı olacak, yoksa kendi aklıyla düşünen, sorgulayan, karar veren özgür bir yurttaş mı?
Karşı devrim tartışmasının düğümlendiği yer tam da burasıdır.
BİR DEVRİMİ YIKMANIN EN KOLAY YOLU, ONUN İNSANINI DEĞİŞTİRMEKTİR
Cumhuriyet, toplumsal temelini oluşturmak için yalnızca yasalar çıkarmadı. Okullar kurdu, Halkevleri açtı, Halkodaları oluşturdu, Köy Enstitüleriyle Anadolu'nun en ücra köşelerine öğretmen, bilim, sanat ve kültür taşıdı.
Bunlar yalnızca eğitim ve kültür kurumları değildi. Yeni bir toplumsal bilinç inşa etme girişimiydi.
Köy Enstitüleri, köylüyü yalnızca okuryazar yapmayı değil, üretimin, bilginin ve toplumsal dönüşümün öznesi hâline getirmeyi hedefliyordu. Halkevleri, kültürü belirli bir seçkin çevrenin tekelinden çıkarıp halka ulaştırmaya çalışıyordu.
Cumhuriyet'in projesi insanı dönüştürmekti.
Ancak bu aydınlanma kurumlarının tasfiye edilmesi, Cumhuriyet'in toplumsal eğitim ve kültür ağında ciddi bir boşluk yarattı.
1951'de Halkevlerinin kapatılması, 1954'te Köy Enstitülerinin öğretmen okullarına dönüştürülmesi, bu tarihsel kırılmanın önemli aşamalarıydı.
Fakat karşı devrimin hikâyesi burada bitmedi. Tam tersine, farklı dönemlerde farklı araçlarla devam etti.
Çünkü bir düşünceyi ortadan kaldırmanın en etkili yolu, onunla yalnızca siyasi mücadele yürütmek değil, o düşüncenin kendisini yeniden üreteceği toplumsal zemini ortadan kaldırmaktır.
LAİKLİK: KARŞI DEVRİMİN HEDEFİNDEKİ EN TEMEL KAZANIM
Laiklik, Cumhuriyet'in en önemli devrimlerinden biridir. Çünkü laiklik yalnızca devlet yönetiminin dinî otoriteden ayrılması değildir; bireyin vicdan özgürlüğünün, yurttaş eşitliğinin ve demokratik toplumun güvencesidir.
Laiklik, insanın inanma ya da inanmama özgürlüğünü korur. Devletin herhangi bir dinin veya mezhebin temsilcisi olmasını engeller. Dinin siyasi iktidarın aracı hâline getirilmesine karşı güvence oluşturur.
Buna rağmen laiklik, yıllarca bilinçli bir siyasal tartışmanın merkezine yerleştirildi. İnanç özgürlüğüyle laiklik karşı karşıya getirildi. Sanki laik bir devlet, inançlı insanların özgürlüğüne engelmiş gibi bir algı oluşturuldu.
Oysa asıl soru şudur:
Devlet, yurttaşlarının inançlarını mı koruyacak, yoksa belirli bir inanç yorumunu topluma mı dayatacak?
Din eğitimi elbette inanç özgürlüğünün bir parçasıdır. Ancak eğitim sisteminin bilimsel temellerini zayıflatacak, çocukların düşünsel gelişimini tek bir dünya görüşüne mahkûm edecek bir anlayışın savunulması başka bir meseledir.
İmam hatip okullarının varlığı tek başına laikliğin ortadan kaldırıldığı anlamına gelmez. Sorun, eğitim kurumlarının hangi siyasal ve pedagojik amaçlarla kullanıldığı, eğitimde fırsat eşitliğinin korunup korunmadığı ve bilimsel eğitimin ne ölçüde güvence altında olduğudur.
Laiklik, bir kesimin diğerine üstünlüğü değil, herkesin özgürlüğüdür.
KARŞI DEVRİMİN YENİ CEPHESİ: EĞİTİM VE ZİHİNSEL DÖNÜŞÜM
Geçmişte Halkevleri ve Köy Enstitüleri vardı. Bugün yoklar.
Peki, onların yerine toplumun her kesimine bilim, sanat, kültür ve eleştirel düşünce taşıyan, siyasal iktidarlardan bağımsız, yaygın ve güçlü bir kamusal aydınlanma ağı kurabildik mi?
Hayır.
Bugün eğitim sistemi sık sık değişen müfredatların, ideolojik tartışmaların, sınav baskısının ve fırsat eşitsizliğinin kıskacında.
Çocukların nasıl düşüneceğinden çok neyi ezberleyeceğinin önemsendiği bir eğitim anlayışı, Cumhuriyet'in aydınlanma iddiasıyla bağdaşmaz.
Üniversiteler özgür düşüncenin üretim merkezleri olmaktan uzaklaşıyor, bilimsel özerklik tartışmaları büyüyor. Akademik liyakat yerine siyasi sadakatin öne çıktığı her uygulama, üniversitenin toplumsal işlevine zarar veriyor.
Öğretmenin itibarı, öğrencinin merakı, bilimin özgürlüğü ve eğitimin kamusal niteliği yeniden tartışılmak zorunda.
Bugün karşı karşıya olduğumuz mesele yalnızca kaç imam hatip açıldığı değildir. Asıl mesele, Türkiye'nin kaç özgür düşünen, bilim üreten, sorgulayan ve eleştirel akla sahip genç yetiştirebildiğidir.
Çünkü bir ülkenin geleceği, okullarının sayısından önce, o okullarda yetişen insanın düşünsel bağımsızlığıyla ölçülür.
MEDYA, SİYASET VE TOPLUMSAL HAFIZA
Karşı devrimin çağdaş araçları artık yalnızca okul ve eğitim kurumları değildir.
Medya, iletişim teknolojileri, sosyal ağlar, siyasal propaganda ve kültürel üretim de toplumsal bilincin biçimlendirilmesinde belirleyici hâle gelmiştir.
Gerçeğin yerini algının, bilginin yerini dezenformasyonun, eleştirel düşüncenin yerini kör siyasi bağlılığın aldığı bir ortamda demokratik toplumun temelleri aşınır.
İnsanlar artık neyin doğru olduğunu araştırmak yerine, kendi siyasi aidiyetlerini doğrulayan bilgileri tüketmeye yönlendirilebilir.
Tarihsel olaylar seçilerek anlatılır, Cumhuriyet'in kuruluş koşulları ve devrimlerin nedenleri tartışmanın dışına itilir, kurucu iradenin düşünsel mirası törensel bir sembolizme indirgenir.
Böylece Atatürk'ün adı yaşatılırken düşünce yöntemi terk edilebilir.
Atatürk'ü anmak başka, Atatürk'ün akıl ve bilim anlayışını yaşatmak başkadır.
Birincisi törenlerle yapılabilir. İkincisi özgür düşünce, bilimsel eğitim, hukuk ve liyakat gerektirir.
EKONOMİK BAĞIMSIZLIK OLMADAN SİYASAL BAĞIMSIZLIK TAMAMLANAMAZ
Cumhuriyet'in kuruluş felsefesinde ekonomik bağımsızlık, siyasi bağımsızlığın ayrılmaz bir parçasıydı.
Atatürk'ün devletçilik politikası, ülkenin kendi kaynaklarıyla üretmesini, sanayileşmesini ve ekonomik kararlarını kendisinin verebilmesini hedefliyordu.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye'nin Batı ittifakına yönelmesi, Truman Doktrini, Marshall Yardımı ve NATO üyeliğiyle yeni bir döneme girildi.
Bu gelişmeleri yalnızca dış güçlerin Türkiye'yi dönüştürme planı olarak açıklamak tarihsel gerçekliği eksik okumak olur. Sovyet tehdidi, dönemin güvenlik kaygıları ve uluslararası güç dengeleri de bu tercihlerde etkiliydi.
Ancak zaman içinde dış finansmana bağımlılık, üretim yapısındaki kırılganlıklar ve ekonomik kararların uluslararası sermaye hareketlerinden etkilenmesi, bağımsızlık tartışmasını yeniden gündeme taşıdı.
Bir ülke kendi üretim kapasitesini geliştiremiyorsa, teknolojisini üretemiyorsa, tarımda ve enerjide dışa bağımlı hâle geliyorsa ekonomik bağımsızlığı da zayıflar.
Siyasi bağımsızlık, ekonomik bağımsızlıkla; ekonomik bağımsızlık ise bilimsel ve düşünsel bağımsızlıkla tamamlanır.
KARŞI DEVRİMİN EN BÜYÜK BAŞARISI: KAVRAMLARIN İÇİNİ BOŞALTMAK
Karşı devrim her zaman Cumhuriyet'in kurumlarını doğrudan hedef alarak ilerlemez. Bazen kavramların anlamını değiştirerek de yol alır.
Cumhuriyetçilik, resmî törenlere indirgenir.
Milliyetçilik, ortak yurttaşlık bilincinden uzaklaştırılır.
Demokrasi, yalnızca sandığa indirgenir.
Laiklik, inanç düşmanlığı olarak sunulur.
Hukuk, iktidarın ihtiyaçlarına göre yorumlanabilir hâle gelir.
Özgürlük, iktidarın izin verdiği ölçüde kullanılabilen bir ayrıcalık gibi algılanır.
Böylece Cumhuriyet'in adı korunurken içeriği aşındırılabilir.
En tehlikeli dönüşüm de budur.
Çünkü bir ülkenin kurucu değerlerini ortadan kaldırmak için onların adını yasaklamak gerekmez. Bazen o değerleri sürekli anmak, fakat anlamlarını boşaltmak yeterlidir.
PEKİ, CUMHURİYET YENİDEN NASIL GÜÇLENECEK?
Bugün Halkevlerini ve Köy Enstitülerini geçmişteki biçimleriyle geri getirmek tek başına çözüm değildir. Tarihsel deneyimlerinden yararlanarak çağın ihtiyaçlarına uygun yeni kurumlar oluşturmak gerekir.
Cumhuriyet'in aydınlanma projesi yeniden toplumsal tabana yayılmalıdır.
Bunun için:
Eğitimde bilimsel ve laik anlayış yeniden güçlendirilmelidir. Müfredat, siyasi iktidarların günlük tercihlerinden bağımsız, bilimsel bilgi ve eleştirel düşünce üzerine kurulmalıdır.
Bağımsız kamusal kültür ve aydınlanma merkezleri kurulmalıdır. Belediyeler, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşları aracılığıyla kütüphaneler, bilim merkezleri, sanat atölyeleri, halk akademileri ve ücretsiz eğitim merkezleri yaygınlaştırılmalıdır.
Köy Enstitülerinin üretim ve uygulamalı eğitim anlayışı güncellenmelidir. Tarım, teknoloji, mesleki eğitim ve bilimsel üretim birbirinden koparılmamalıdır.
Üniversitelerin özerkliği güvence altına alınmalıdır. Akademik atamalarda liyakat, bilimsel özgürlük ve kurumsal bağımsızlık esas olmalıdır.
Medya özgürlüğü ve bilgiye erişim korunmalıdır. Dezenformasyonla mücadele, ifade özgürlüğünü baskılamanın bahanesine dönüştürülmemelidir.
Laiklik toplumsal barışın ortak güvencesi olarak yeniden anlatılmalıdır. İnançlı, inançsız, farklı mezhep ve düşüncelerden bütün yurttaşların eşitliği esas alınmalıdır.
Ekonomik bağımsızlık yeniden stratejik hedef olmalıdır. Üretim, teknoloji, tarım, enerji ve bilimsel araştırma alanlarında dışa bağımlılığı azaltacak politikalar uygulanmalıdır.
Demokrasi sandığın ötesine taşınmalıdır. Bağımsız yargı, kuvvetler ayrılığı, özgür basın, çoğulculuk ve örgütlenme hakkı güvence altına alınmalıdır.
Bunlar geçmişe dönmek değil, Cumhuriyet'in tamamlanmamış aydınlanma ve demokratikleşme projesini geleceğe taşımaktır.
SON SÖZ: CUMHURİYET'İ KORUMAK, CUMHURİYET'İN İNSANINI YETİŞTİRMEKTİR
Bir ülkenin meydanlarından Atatürk heykellerini kaldırmadan da Atatürk'ün düşüncelerinden uzaklaşabilirsiniz.
Anayasanın başlangıcında Cumhuriyet'i savunduğunuzu yazarken eğitimde bilimi, yönetimde hukuku, siyasette çoğulculuğu ve toplumsal hayatta özgürlüğü aşındırabilirsiniz.
Hatta Atatürk'ün adını her gün anıp onun en temel ilkesi olan akılcılıkla çelişen bir düzen kurabilirsiniz.
İşte bu nedenle Cumhuriyet'i savunmak, yalnızca geçmişin kahramanlarına saygı göstermek değildir. Geleceğin özgür insanını yetiştirmektir.
Cumhuriyet'in asıl eseri binaları, meydanları, anıtları ya da törenleri değildir.
Cumhuriyet'in asıl eseri, kendi aklıyla düşünebilen, hakkını bilen, sorgulayan, üreten ve özgür yaşayan insandır.
Karşı devrim, bu insanın yerine itaat eden, sorgulamayan, haklarını bir lütuf, özgürlüğünü bir ayrıcalık, devleti ise kendisine hesap sorulamaz bir otorite olarak gören insanı koyabildiği ölçüde güç kazanır.
Ama tarih tek yönlü akmaz. Toplumlar değişir, kuşaklar sorgular, ezberler bozulur.
Cumhuriyet'i yeniden ayağa kaldıracak olanlar, yalnızca geçmişin kazanımlarını savunmakla yetinemez. O kazanımları bugünün insanına, bugünün kurumlarına ve yarının kuşaklarına taşıyacak yeni bir aydınlanma düzeni kurmak zorundadır.
Çünkü Cumhuriyet bir iktidarın adı değildir.
Bir milletin kendi kaderine sahip çıkma iradesidir.
Cumhuriyet'i yıkmanın yolu, onun kurumlarını tasfiye etmekten geçebilir. Ama Cumhuriyet'i yeniden kurmanın yolu, özgür düşünen insanı yeniden çoğaltmaktan geçer.
