MAAŞLARIN DEĞİL, ADALETİN ANATOMİSİ
Bir toplumda seçenlerin yaşam standardı gerilerken seçilenlerin ekonomik güvenliği artıyorsa, sorun artık ücret politikası değil; siyasal meşruiyet problemidir.
Rakamlar bazen siyasetin söylemek istemediği şeyi söyler.
Çünkü rakamın ideolojisi yoktur.
Rakam, kendisini savunmaz.
Rakam, mazeret üretmez.
Rakam, “ama” demez.
Sadece mesafeyi gösterir.
Önümüzdeki tablo bu nedenle yalnızca bir ücret cetveli olarak okunmamalıdır.
Bakan maaşı 318.009 TL.
Milletvekili maaşı 310.330 TL.
Emekli milletvekili aylığı 201.677 TL.
Hem milletvekilliği hem emeklilik geliri söz konusu olduğunda yaklaşık 512.000 TL.
Öğretmen maaşı 75.000 TL.
En düşük memur maaşı 70.000 TL.
Asgari ücret 28.000 TL.
Emekli aylığı 23.552 TL.
Bu rakamların her birinin kendi ekonomik ve hukuki gerekçesi bulunabilir.
Fakat siyaset felsefesinin sorması gereken soru başka bir sorudur:
Bir toplum, kendi üyeleri arasındaki ekonomik farklılıkları hangi adalet ilkesiyle meşrulaştırmaktadır?
İşte tartışma tam burada başlar.
I. EŞİTSİZLİK Mİ, ADALETSİZLİK Mİ?
Her eşitsizlik adaletsizlik değildir.
Bu ayrımı yapmadan kurulacak her eleştiri yüzeysel kalır.
Bir cerrah ile bir işçinin aynı geliri alması zorunlu değildir.
Bir bakan ile bir öğretmenin aynı ücret düzeyinde olması da demokratik toplumların zorunlu koşulu değildir.
Çünkü modern toplum, farklı sorumluluklara, uzmanlıklara ve görev alanlarına farklı karşılıklar verir.
Dolayısıyla mesele:
“Neden herkes aynı maaşı almıyor?”
değildir.
Asıl mesele:
“Gelir farklılıkları hangi ahlaki ve kurumsal ilkeye göre belirleniyor?”
sorusudur.
İşte burada ekonomi, hukuk ve siyaset felsefesi birbirine temas eder.
Çünkü gelir dağılımı yalnızca iktisadi bir sonuç değildir.
Aynı zamanda bir değerler sistemidir.
Bir toplumun bütçesi, aslında onun sessiz anayasasıdır.
Kimin ne kadar yaşayabileceğine dair görünmez hükümler taşır.
II. JOHN RAWLS'UN SORUSU BURADA YENİDEN ÖNEM KAZANIYOR
John Rawls'un adalet düşüncesini hatırlayalım.
Bir toplumun temel kurumlarını, o toplumdaki konumumuzu bilmeden tasarlamak zorunda olsaydık nasıl bir düzen kurardık?
Yani:
Milletvekili olup olmayacağımızı bilmiyoruz.
Bakan olup olmayacağımızı bilmiyoruz.
Öğretmen, işçi veya memur olup olmayacağımızı bilmiyoruz.
Emekli olup olmayacağımızı biliyoruz ama hangi gelir düzeyinde emekli olacağımızı bilmiyoruz.
Zengin mi olacağız, yoksul mu?
Kamu gücüne yakın mı olacağız, uzağında mı?
Bütün bunları bilmiyoruz.
Rawls'un “cehalet peçesi” altında karar verdiğimizi varsayalım.
O zaman şu soruyu sormamız gerekir:
Bugünkü gelir sistemini, yarın hangi konumda olacağımızı bilmeden kabul eder miydik?
İşte adaletin gerçek sınavı budur.
Çünkü insanın kendisi için avantajlı olan sistemi adil ilan etmesi kolaydır.
Asıl mesele, dezavantajlı konumda olduğunda da savunabileceği bir sistem kurabilmektir.
III. DEVLETİN PARASI KİMİN PARASIDIR?
Burada daha temel bir felsefi probleme geliyoruz.
Devletin bütçesi kimin parasıdır?
Bakanın mı?
Milletvekilinin mi?
Bürokratın mı?
Emeklinin mi?
İşçinin mi?
İşverenin mi?
Hayır.
Devlet bütçesi, bütün toplumun ortak ekonomik üretiminin siyasal biçimde yeniden dağıtılmasıdır.
Dolayısıyla kamu görevlisinin aldığı yüksek gelir, özünde toplumun ortak kaynaklarından karşılanmaktadır.
Bu nedenle mesele “siyasetçi maaşı yüksek olabilir mi?” sorusuyla sınırlı değildir.
Elbette olabilir.
Ancak başka bir soru zorunlu hale gelir:
Kamu gücünü kullananlar, kamu kaynaklarından kendilerine ayrılan payı belirleyen mekanizmaların üzerinde ne kadar etkili olmalıdır?
İşte burada çıkar çatışması problemi ortaya çıkar.
Demokrasi yalnızca çoğunluğun iktidarı değildir.
Demokrasi aynı zamanda iktidarın kendi çıkarını sınırlayabilme kapasitesidir.
IV. TEMSİL İLE AYRICALIK ARASINDAKİ İNCE ÇİZGİ
Milletvekili, halkın temsilcisidir.
Temsil teorik olarak bir ayrıcalık değil, bir emanet ilişkisidir.
Milletvekili halkın üzerinde değildir.
Halk adına hareket eder.
Bu ayrım kaybolduğu anda temsil, giderek statüye dönüşür.
Statü ise zamanla ayrıcalık üretir.
Ayrıcalık kurumsallaştığında da siyaset, toplumun sorunlarını çözme alanından çıkıp kendi sınıfını koruyan bir mekanizmaya dönüşebilir.
Buradaki tehlike herhangi bir milletvekilinin kötü niyetli olması değildir.
Daha derindeki sorun şudur:
Kurumlar, iyi niyetli insanların bile kendi çıkarlarını koruyabilecekleri biçimde tasarlanmışsa sistem kişilere bağımlı hale gelir.
Bu nedenle demokratik düzenin amacı “iyi siyasetçi bulmak” olmamalıdır.
Asıl amaç:
Kötü teşvikleri sınırlayan kurumlar kurmaktır.
V. ASIL PARADOKS: EMEĞİN DEĞERİ İLE GELİRİN DEĞERİ ARASINDAKİ KOPUŞ
Bir öğretmenin 75 bin lira aldığı bir ülkede, öğretmenin yaptığı işin toplumsal değerini yalnızca maaş üzerinden ölçemeyiz.
Fakat maaş yine de önemli bir göstergedir.
Çünkü ücret, toplumun emeğe biçtiği ekonomik karşılığın göstergelerinden biridir.
Öğretmen geleceği yetiştirir.
İşçi üretimi gerçekleştirir.
Mühendis altyapıyı kurar.
Doktor insan hayatını korur.
Çiftçi gıdayı üretir.
Memur kamu hizmetini yürütür.
Emekli ise bütün bu üretim zincirine geçmişte katkıda bulunmuş kişidir.
Dolayısıyla emeklinin yoksullaşması yalnızca bugünün ekonomik sorunu değildir.
Toplumun kendi geçmişine verdiği değerin de göstergesidir.
Bir toplum emeklisini yoksullaştırıyorsa aslında kendi tarihsel emeğini değersizleştirir.
VI. “BÜTÇE İMKÂNLARI” NEDEN HEP AYNI YERDE TÜKENİYOR?
Modern siyasetin en ilginç retoriklerinden biri şudur:
“Bütçe imkânları.”
Bu ifade çoğu zaman tarafsız ve teknik bir kavram gibi kullanılır.
Oysa bütçe tamamen teknik değildir.
Bütçe aynı zamanda siyasal tercihtir.
Devletin hangi alana ne kadar kaynak ayıracağı bir matematik problemi olduğu kadar bir değer problemidir.
Bir ülke:
“Buraya kaynak ayıramıyoruz.”
dediğinde aslında şunu da söylemektedir:
“Kaynaklarımızı başka bir yere ayırmayı tercih ediyoruz.”
Dolayısıyla bütçe açığı kadar bütçenin öncelikleri de tartışılmalıdır.
Çünkü her bütçe:
bir ekonomi programı olduğu kadar bir ahlak belgesidir.
VII. PLATON'DAN BUGÜNE DEĞİŞMEYEN SORU
Platon'un siyaset felsefesindeki temel sorulardan biri şuydu:
Kim yönetmeli?
Fakat modern demokrasinin buna eklediği daha önemli bir soru vardır:
Yönetenler, yönettikleri toplum karşısında nasıl hesap verecek?
Çünkü iktidar yalnızca karar alma gücü değildir.
İktidar aynı zamanda kaynak dağıtma gücüdür.
Kaynak dağıtma gücü ise insan hayatına doğrudan müdahale eder.
Bir emeklinin 23.552 TL ile yaşamak zorunda bırakılması yalnızca ekonomik bir sonuç değildir.
Bu rakam onun:
hangi evde yaşayacağını,
ne yiyeceğini,
sağlık hizmetine ne kadar erişeceğini,
çocuklarından ne kadar destek isteyeceğini,
sosyal hayata ne ölçüde katılacağını
belirleyebilir.
Dolayısıyla ekonomi politikası, insan özgürlüğüyle doğrudan ilgilidir.
VIII. ÖZGÜRLÜK SADECE SEÇMEK DEĞİLDİR
Burada Amartya Sen'in yaklaşımı önem kazanır.
Özgürlük yalnızca hukuken bir seçeneğe sahip olmak değildir.
O seçeneği gerçekten kullanabilme kapasitesine sahip olmaktır.
Kâğıt üzerinde herkes özgür olabilir.
Ama ay sonunu getiremeyen insanın özgürlüğü ile ekonomik güvenceye sahip insanın özgürlüğü aynı değildir.
Emekli:
“İstediğim restorana gidebilirim.”
diyebilir.
Ama cebindeki para buna izin vermiyorsa bu teorik bir özgürlüktür.
İnsan:
“İstediğim eğitimi alabilirim.”
diyebilir.
Ama gelir düzeyi buna izin vermiyorsa bu da biçimsel özgürlüktür.
Dolayısıyla ekonomik adalet, özgürlüğün maddi altyapısıdır.
IX. MESELE MİLLETVEKİLİNİN MAAŞI DEĞİL, VATANDAŞIN HAYSİYETİDİR
Burada polemiği doğru yere oturtmak gerekiyor.
Milletvekili 310 bin lira alıyor diye “milletvekili çok kazanıyor” demek tek başına yeterli değildir.
Çünkü siyasetin nitelikli insanları çekebilmesi için siyasal görevin ekonomik olarak bağımsız olması da önemlidir.
Fakat aynı ilke emekli için de geçerlidir.
İnsan onuruna uygun bir emeklilik hakkı yoksa, çalışma hayatı boyunca sisteme katkı sunmanın anlamı aşınır.
Aynı şekilde öğretmen yoksulluk sınırında yaşarken eğitim kalitesinden söz etmek de çelişkilidir.
Asgari ücretli sürekli borçlanarak yaşamaya çalışırken ekonomik büyüme rakamlarını açıklamak da tek başına yeterli değildir.
Çünkü:
Makroekonomik büyüme ile mikroekonomik refah aynı şey değildir.
Gayrisafi yurtiçi hasılanın büyümesi, insanların hayatlarının otomatik olarak iyileştiği anlamına gelmez.
X. ÇÖZÜM: MAAŞLARI DEĞİL, SİSTEMİ DEĞİŞTİRMEK
Bu nedenle tartışmayı “milletvekili maaşı düşürülsün” düzeyine hapsetmek kolaycılık olur.
Daha rasyonel bir sistem kurulabilir.
Bir: Bağımsız Kamu Ücret Kurulu
Milletvekili, bakan, üst düzey kamu görevlileri ve benzeri ücretler bağımsız bir kurul tarafından belirlenebilir.
İki: Toplumsal Gelir Katsayısı
Kamu görevlilerinin gelirleri;
medyan ücret,
asgari ücret,
emekli aylığı,
kişi başına milli gelir
gibi göstergelerle ilişkilendirilebilir.
Üç: Emekli İçin Yaşam Endeksi
Emekli aylığı yalnızca enflasyon oranına değil;
gıda + konut + enerji + sağlık + ulaşım + temel tüketim
maliyetlerine göre belirlenebilir.
Dört: Şeffaflık
Milletvekillerinin yalnızca maaşları değil, kamu kaynaklarından elde ettikleri bütün ekonomik avantajlar kamuoyuna açık hale getirilebilir.
Beş: Gerçek ücret göstergesi
Devlet her yıl şu oranı açıklamalıdır:
En yüksek kamu geliri / medyan vatandaş geliri
ve
Milletvekili geliri / en düşük emekli aylığı
Bu oranlar kamuoyunun önüne konulmalıdır.
Çünkü demokrasi sadece oyların sayılması değil, gücün ölçülebilir hale getirilmesidir.
SONUÇ: BİR ÜLKENİN GERÇEK ANAYASASI BÜTÇESİNDE GİZLİDİR
Sonunda mesele yine aynı yere gelir.
Bir ülkenin gerçek adalet anlayışını anayasasının güzel cümlelerinden değil, vatandaşlarının hayat koşullarından okuyabilirsiniz.
Anayasa:
“Eşitlik” diyebilir.
Ama emekli yoksulluk içinde yaşıyorsa eşitlik tartışmalıdır.
Anayasa:
“Sosyal devlet” diyebilir.
Ama çalışan insan temel ihtiyaçlarını karşılayamıyorsa sosyal devlet tartışmalıdır.
Anayasa:
“Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” diyebilir.
Ama milletin ekonomik gücü giderek azalırken siyasal elitlerin refahı korunuyorsa, egemenliğin ekonomik boyutu tartışılmalıdır.
Çünkü siyasal eşitlik ile ekonomik eşitsizlik arasındaki uçurum büyüdükçe demokrasinin biçimi korunurken özü aşınabilir.
Ve belki de bugün sormamız gereken en rahatsız edici soru şudur:
Seçtiğimiz insanlar bizden daha iyi yaşayabilir. Buna itirazımız yok.
Ama bizi yönetenlerle bizi yönetenlerin yönettiği insanlar arasındaki hayat farkı ne zaman “ayrıcalık” adını almaya başlar?
İşte siyaset felsefesinin gerçek sorusu budur.
Mesele bir milletvekilinin kaç lira aldığı değildir.
Mesele, o paranın hangi adalet teorisiyle meşrulaştırıldığıdır.
Mesele bir emeklinin kaç lira aldığı da değildir.
Mesele, bir ömrün emeğinin neden hayatının son döneminde yoksulluğa dönüşebildiğidir.
Ve nihayet mesele yalnızca ekonomi değildir.
Mesele, devletin yurttaşına verdiği değerdir.
Çünkü devletin adaleti, en güçlü yurttaşına ne sunduğuyla değil;
en kırılgan yurttaşının ne kadar insanca yaşayabildiğiyle ölçülür.
Bir ülkede yukarıdakiler için refah, aşağıdakiler için sabır üretiliyorsa;
orada sorun yalnızca gelir dağılımı değildir.
Orada adaletin matematiği bozulmuştur.
Ve adaletin matematiği bozulduğunda, demokrasi yalnızca sandıkta değil;
insanın gündelik hayatında da eksilmeye başlar.
