MODERNİTENİN DÜŞÜNSEL OMURGASI
Modernitenin felsefi başlangıç noktalarından biri Descartes'ın “Düşünüyorum, öyleyse varım.” radikal önermesidir. Descartes burada kesin olarak neyi bilebilirim? Sorusuna odaklanır ve şu cevabı verir: Her şeyden şüphe edebilirim; fakat şüphe eden bir öznenin varlığından şüphe edemem. İşte burada modern özne ortaya çıkar. Modern öznenin doğuşu budur.
Modern siyasal düzen Hobbes'un “İnsanlar birlikte nasıl yaşayabilir?” temel sorusuyla oluşmaya başlar. Çünkü Hobbes’a göre doğa durumunda herkesin herkesle çatışma ihtimali vardır. Bu nedenle bireyler güvenlik karşılığında egemen bir siyasal otorite oluştururlar. Burada modern devlet teorisinin temel üçlüsü olan birey, sözleşme ve devlet kavramları belirginleşir.
Locke modern bireyin başka bir boyutunu kurar. Bu boyutlar yaşam hakkı, özgürlük, mülkiyet, rıza ve sınırlı hükümettir. Böylece Locke ile liberal modernitenin temelleri atılır. Locke modern liberalizmin önemli felsefi kaynaklarından biridir.
Spinoza’nın “insan doğanın dışında değildir, insan doğa içinde bir varlıktır. Dolayısıyla özgürlük “hiçbir nedene bağlı olmamak” değil, bizi belirleyen nedenleri anlamaktır.” düşüncesi özgürlüğün zorunluluğu anlamak ile aynı olduğu fikri Spinoza'yı modernitenin çok önemli bir filozofu yapar. Bu fikir daha sonra Marx, Nietzsche, Freud ve çağdaş sosyal teoride farklı biçimlerde yeniden ortaya çıkar.
Rousseau modernitenin paradoksunu ortaya koyar. Rousseau'nun temel sorusu: “İnsan nasıl özgür kalırken toplum içinde yaşayabilir?” şeklindedir. Çünkü modern toplum bireye özgürlük vaat ederken aynı zamanda onu eşitsizlik ve bağımlılık ilişkilerine sokabilir. Bu nedenle Rousseau'da özgürlük, eşitlik ve halk egemenliği birlikte düşünülür.
Kant ile modernite bilinçli hale gelir. Burada çok kritik bir kırılma var. Kant'ın sorusu “Aklımı nasıl kullanabilirim?” idi. Kant aydınlanmayı “kendi aklını kullanma cesaretini göstermek!” şeklinde tanımlar. Kant'ta modern insan başkasının rehberliğine ihtiyaç duymadan kendi aklını kullanabilen özerk öznedir. Dolayısıyla Kant'ın modern insanı akıl, özerklik, ahlak ve evrenselliktir.
Hegel moderniteyi tarihsel bilince eşitler. Hegel modernliği yalnızca bireysel akıl olarak görmez. Hegel’e göre insan kendisini başkalarıyla ilişkisi içinde gerçekleştirir. Buradaki çok önemli kavram tanınma kavramıdır. Ben kimim? Sorusu başkalarının beni tanımasıyla cevaplanır ve bu cevaplar beni oluşturur. Dolayısıyla modern özne “ben ötekiyle, öteki tanınmayla, tanınma toplumla ve toplum tarihle” ilişkisi içinde oluşur.
Marx modernitenin ekonomik anatomisini ortaya koyar. Marx moderniteyi kapitalizm üzerinden okur. Temel meselesi “modern toplumun maddi yapısı nedir?” sorusudur. Cevabı ise “kapitalist üretim ilişkileri” biçimindedir. Marx modern bireyin özgürlüğünü de sorgular. Marx’a göre hukuken özgür olmak başka şeydir; ekonomik olarak özgür olmak başka şeydir. Bu nedenle Marx moderniteyi kapitalizm, sınıf, yabancılaşma, meta, emek ve praksis üzerinden analiz eder.
Nietzsche modern öznenin krizi konusunda kilometre taşıdır. Modernitede çok büyük bir kırılma gerçekleşir. Kant’ın “akıl sahibi özerk öznesi” Nietzsche’de sorgulanır. Nietzsche, “bu öznenin kendisi gerçekten ne kadar özerk?” sorusunu sorar. Çünkü insan davranışlarının arkasında içgüdüler, güç ilişkileri, bilinçdışı yönelimler, değerler ve tarihsel koşullar bulunabilir. Dolayısıyla Nietzsche, modern öznenin şeffaf ve rasyonel olduğu fikrini sarsar.
Weber modernitenin sosyolojik teşhisini yapar. Weber burada özellikle önemlidir. Weber’de modernleşme rasyonalizasyon sürecidir. Dünya giderek hesaplanabilir, ölçülebilir, bürokratik ve kurallı hale gelir. Fakat Weber'in modernite paradoksu şudur: İnsan akılcı bir dünya kurarken, kurduğu sistemlerin içine hapsolabilir. Weber’de bunun simgesi “demir kafes”tir. Modern insan özgürleşirken aynı zamanda sistemlerin içine kapanabilir.
Heidegger teknik moderniteyi tanımlar. Daha radikal bir soru sorar: Modern insan varlığı nasıl görür? Ona göre modern teknik dünyada doğa kaynak olarak görülmeye başlanır. Nehir, nehir olmaktan önce hidroelektrik potansiyeli, orman yaşam alanı olmaktan önce kereste stoğu olarak görülür… Hatta insan bile “insan kaynağı” haline gelebilir. Dolayısıyla Heidegger için modern teknik düşünme biçimi yalnızca araç değildir; dünyayı görme biçimidir.
Arendt, “insan neden eylemeli?” sorusuna odaklanır. Arendt modern toplumu üç temel etkinlik üzerinden düşünür. Bunlar emek, iş ve eylemdir. Özellikle eylem önemlidir. Çünkü insan yalnızca üretmez. İnsan başkalarıyla birlikte kamusal dünyada konuşur ve eylemde bulunur. Burada praksis yeniden ortaya çıkar.
Adorno ve Horkheimer aydınlanmanın karanlık tarafını üzerinde düşünürler. Çünkü onlara göre çok önemli bir soru şudur: “Akıl insanı özgürleştirmek için ortaya çıkarken nasıl tahakküm aracına dönüşebilir?”. Aydınlanma bilim, teknik ve rasyonelleşmeyi getirir. Ama aynı süreç hesaplama, kontrol, standartlaşma ve tahakküm de yaratabilir. Bu yüzden aydınlanma kendi karşıtını de üretebilir!
Foucault modern özne nasıl üretiliyor? sorusu üzerinde derin felsefi analizler yapar. Foucault ile Descartes’in “özne nasıl kesin bilgiye ulaşır?” sorusu değişir. Foucault bu soruyu “bu özne nasıl üretildi?” şeklinde sorar. Foucault’ya göre okul, hastane, hapishane, kışla, fabrika ve psikiyatri gibi kurumlar insanları yalnızca kontrol etmez. Bunlar aynı zamanda “normal insan”ı da üretir. Böylece iktidar bilgiyi ve normu üretir. Bilgi ve norm da özneyi. Özne bu ilişkiler içinde ortaya çıkar.
Habermas, modernitenin henüz bitmediğini söyler. O modernitenin bütün bu eleştirilerine rağmen temel kazanımlarını terk etmez. Özellikle akıl, demokrasi, kamusal alan, iletişim, özgür tartışma ve evrensel haklar üzerinden modernitenin yeniden kurulabileceğini savunur. Bu nedenle Habermas'ın ünlü tezi: Modernite tamamlanmamış bir projedir.
Bourdieu'nün en önemli kavramı habitus tanımı gereğince toplumsal geçmişin bireyin bedenine, zevklerine, algılarına ve davranış biçimlerine yerleşmiş halidir. Bu tercihleri tercih edilebilir hale getiren toplumsal geçmiş nedir? Toplum farklı oyun alanlardan oluşur. Siyaset alanı, akademik alan, sanat alanı, medya alanı, hukuk alanı, ekonomi alanı ve din alanı… Her alanın kendi kuralları, değerleri, aktörleri (yani doxaları) vardır. Aynı zamanda kendi sermaye biçimleri (ekonomik sermaye: Para, mülk, servet; kültürel sermaye: eğitim, bilgi, dil kullanımı, kültürel yetkinlik; sosyal sermaye: İlişkiler, bağlantılar, ağlar ve sembolik sermaye: Saygınlık, prestij, meşruiyet, itibar.) vardır. Çok önemli bir nokta bu sermaye biçimleri birbirine dönüşebilir. Nasıl? Bourdieu'nün en önemli kavramlarından biri sembolik şiddettir. Sembolik şiddet fiziksel zor kullanmadan insanların belirli toplumsal hiyerarşileri meşru ve doğal kabul etmelerini sağlayan mekanizmalardır. Örneğin “Bu insan zaten elit.” “Bu kişi zaten yönetici olacak tipte.” “Bazı insanlar lider doğar.” Bourdieu burada şunu sorar: Toplumsal olarak üretilmiş farklılıklar nasıl doğal farklılıklar gibi görünmeye başlıyor? İşte sembolik şiddet burada devreye girer. Bu tercihi mümkün ve anlamlı kılan toplumsal konum nedir? Bu nedenle “zevk de sınıfsaldır” sonucuna varır. Toplumsal konumlarımız pratiklerimizi şekillendirir. Bu nedenle Bourdieu açısından modern insan tamamen özgür değildir; fakat tamamen belirlenmiş de değildir. İnsan yapının ürünü ama aynı zamanda pratik üreten aktördür.
Bauman'ın modern insanı artık sadece vatandaş değildir. Aynı zamanda tüketicidir. Bu çok önemlidir. Klasik modern toplum üretici, işçi ve vatandaş üzerinden örgütlenirken, akışkan modern toplum giderek tüketici, kullanıcı, müşteri ve giderek markaya dönüşmektedir. Dolayısıyla insanın toplumsal değeri bile tüketebilme kapasitesiyle ilişkilendirilebilir.
Moderniteyi felsefe açısından şu sorularla sorgulayabiliriz.
Ben düşünen bir varlığım (Descartes). Toplum içinde nasıl özgür kalacağım? (Hobbes / Locke / Rousseau). Kendi aklımla nasıl özerk olacağım? (Kant). Ben ancak Öteki tarafından tanınarak kendim olabilirim (Hegel). Toplum da kişiliğimde etkilidir. O halde maddi toplum ve sınıf ilişkileri beni nasıl belirliyor? (Marx). Benim insan olarak aynı zamanda akıllı bir varlık olduğum da söyleniyor. Peki ben sandığım kadar rasyonel miyim? (Nietzsche). Öte yandan Rasyonel toplum beni hangi sistemlerin içine sokuyor? (Weber). Modern toplum formasyonunda dünyayı nasıl görüyorum? Teknik dünya varlığı görme biçimimizi nasıl değiştiriyor? (Heidegger). Modernitede akılsal bir varlık olarak varım. Akıl araç olarak kullanılıyor. Sınırı vicdan değil çıkardır. Dolayısıyla aklın kendisi tahakküme dönüşebilir mi? (Adorno/Horkheimer). İktidar tarafından mı biçimlendiriliyorum? İktidar beni nasıl özne haline getiriyor? (Foucault). Bütün bunlara rağmen özgür ve rasyonel bir kamusal yaşam mümkün mü? Modern insan gerçekten özgürleşmiş midir, yoksa yalnızca tahakküm biçimlerini değiştirmiştir? (Habermas). Toplumsal alanlar içinde nasıl konumlanıyorum? (Bourdieu). Bütün bu yapılar giderek neden daha geçici, belirsiz ve akışkan hale geldi? (Bauman)
Modernite, insanın dünyayı özgürleştirmek için dönüştürdüğü; fakat dönüştürdüğü dünyanın onu yeniden biçimlendirdiği bitmeyen diyalektiktir. Modernite, insanın kaderini aklın eline bıraktığı; fakat sonunda kendi kurduğu düzenlerin içinde özgürlüğünü yeniden aramak zorunda kaldığı çağdır.
