PARAN KADAR EĞİTİM, PARAN KADAR SAĞLIK MI? EĞİTİM VE SAĞLIK PİYASAYA TESLİM EDİLEMEZ!
EĞİTİM VE SAĞLIK TİCARETİN KONUSU OLAMAZ
Bir ülkede çocuğun geleceği ailesinin cüzdanına, hastanın tedavisi ödeme gücüne bağlanıyorsa sorun yalnızca ekonomi değildir.
Sorun adalettir.
Çünkü eğitim ve sağlık, sıradan tüketim malları değildir. Bir otomobil daha pahalı olabilir, bir ev daha lüks olabilir. Ancak insanın eğitim ve sağlık ihtiyacı aynı piyasa mantığıyla değerlendirilemez.
Çünkü insan hayatının fiyatı olmaz.
PARAN KADAR EĞİTİM OLMAZ
Her anne baba çocuğunun iyi eğitim almasını, geleceğe güvenle hazırlanmasını ister. Fakat eğitim imkânları ailenin gelirine göre farklılaştığında, aynı ülkenin çocukları hayata eşit olmayan başlangıçlarla başlar.
Bir çocuk özel ders, kurs, yabancı dil eğitimi ve çeşitli akademik imkânlara kolayca ulaşırken, başka bir çocuk bunlardan ekonomik nedenlerle yararlanamıyorsa yalnızca sınav gününde eşit şartlarda buluşmaları fırsat eşitliği anlamına gelmez.
Fırsat eşitliği, aynı sınava girmek değil; o sınava hazırlanırken makul ölçüde eşit imkânlara sahip olmaktır.
Eğitim sistemi, ailelerin gelir farklarını çocukların kaderine dönüştürmemelidir.
HASTA MÜŞTERİ DEĞİLDİR
Sağlıkta mesele daha da hassastır.
Hastalık insanları gelirlerine göre seçmez. Zengin de hastalanır, işçi de, emekli de, çocuk da.
Bu nedenle sağlık hizmetinin merkezinde ödeme gücü değil, tıbbi ihtiyaç bulunmalıdır.
Özel hastaneler ve özel sağlık kuruluşları elbette hizmet verebilir. Ancak bu, devletin güçlü ve erişilebilir bir kamu sağlık sistemi kurma sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Asıl soru şudur:
Vatandaş, gelirinden bağımsız olarak ihtiyaç duyduğu sağlık hizmetine zamanında ulaşabiliyor mu?
Bu sorunun cevabı, sağlık sisteminin gerçek başarısını gösterir.
PEKİ NE YAPILMALI?
Sadece “eğitim düzelsin, sağlık iyileşsin” demek yetmez. Somut hedefler ve uygulanabilir bir yol haritası gerekir.
1. ÖNCE ÇOCUĞUN ÖNÜNDEKİ EKONOMİK ENGELLER KALDIRILMALI
Dar gelirli ailelerin eğitim yükü azaltılmalı.
Bunun için ihtiyaç duyulan bölgelerde:
ücretsiz okul yemeği,
kırtasiye ve temel eğitim materyali desteği,
ücretsiz etüt ve akademik destek,
ulaşım desteği
yaygınlaştırılmalı.
Amaç aileye sürekli yardım dağıtmak değil, çocuğun eğitim hakkına erişiminin gelirden bağımsız hale getirilmesidir.
2. OKULLAR ARASINDAKİ FARK AZALTILMALI
Bir okulda laboratuvar, kütüphane ve yeterli öğretmen bulunurken başka bir okul temel ihtiyaçlarını karşılayamıyorsa eğitimde eşitlikten söz edilemez.
Her okul için asgari eğitim standardı belirlenmeli.
Öğretmen, kütüphane, laboratuvar, internet, güvenlik ve fiziksel altyapı açısından asgari standart sağlanmalı.
Kaynak dağıtılırken her okula aynı miktarı vermek yerine, ihtiyacı daha fazla olan okula daha fazla kaynak ayrılmalı.
3. ÖĞRETMENİ SİSTEMİN MERKEZİNE KOYMAK GEREKİYOR
Müfredat değiştirerek eğitim reformu yapılamaz.
Öğretmenin çalışma koşulları, mesleki gelişimi ve sınıf mevcutları doğrudan eğitim kalitesini etkiler.
Özellikle dezavantajlı bölgelerde görev yapan öğretmenler desteklenmeli; öğretmenin asli görevi dışındaki bürokratik yükler azaltılmalı.
Nitelikli eğitim, nitelikli öğretmen olmadan mümkün değildir.
4. SAĞLIKTA ÖNCE KORUYUCU SİSTEM GÜÇLENDİRİLMELİ
Hastanelerdeki yoğunluğu azaltmanın yolu yalnızca yeni hastaneler yapmak değildir.
Aile hekimliği ve birinci basamak sağlık hizmetleri güçlendirilmeli; erken teşhis, kronik hastalık takibi, çocuk ve yaşlı sağlığı gibi alanlara daha fazla ağırlık verilmelidir.
Hedef basit:
Hastalık ortaya çıktıktan sonra mücadele etmek kadar, hastalığı mümkün olduğunca önlemek.
5. RANDEVU VE BEKLEME SÜRELERİ ŞEFFAF HALE GETİRİLMELİ
Vatandaşın sağlık sistemindeki en somut sorunlarından biri hizmete ne zaman ulaşacağını bilememesidir.
Branş ve hastane bazında randevu, tetkik ve ameliyat bekleme süreleri düzenli olarak açıklanmalı.
Vatandaş hangi hizmet için ne kadar beklediğini görebilmeli.
Ölçülmeyen sorun yönetilemez.
6. SAĞLIKTA VATANDAŞIN CEBİNDEN ÇIKAN PARA İZLENMELİ
Muayene, ilaç, tahlil, görüntüleme ve diğer sağlık giderlerinde vatandaşın karşılaştığı mali yük şeffaf biçimde ortaya konulmalı.
Özellikle sürekli tedavi gerektiren hastalıklarda cepten yapılan harcamaların azaltılması için somut hedefler belirlenmeli.
Sağlık hizmetinin gerçek maliyeti kadar, vatandaşın ödediği bedel de takip edilmelidir.
7. KAMU KAYNAĞININ NEREYE GİTTİĞİ GÖRÜLEBİLMELİ
Eğitime ve sağlığa daha fazla para ayırmak kadar, mevcut kaynağın nasıl kullanıldığını bilmek de önemlidir.
İhaleler, büyük yatırımlar, hizmet alımları ve kamu harcamaları daha şeffaf hale getirilmeli.
Sadece:
“Ne kadar harcadık?”
değil,
“Bu parayla ne sonuç elde ettik?”
sorusu da sorulmalı.
Eğitimde öğrenci başına harcama, öğretmen açığı ve okul altyapısı; sağlıkta randevu süreleri, personel yoğunluğu ve hizmet kapasitesi gibi göstergeler düzenli olarak kamuoyuyla paylaşılmalı.
ÖNCELİKLER BELLİ OLMALI
Her şeyi aynı anda değiştirmek mümkün olmayabilir. Ancak öncelik sırası nettir.
İlk aşamada: dar gelirli çocukların eğitim yükü azaltılmalı, temel okul eksikleri giderilmeli, sağlıkta bekleme süreleri ölçülmeli.
İkinci aşamada: okul ve bölge farklılıkları azaltılmalı, birinci basamak sağlık hizmetleri güçlendirilmeli, öğretmen ve sağlık personeli açığı giderilmeli.
Üçüncü aşamada: eğitim ve sağlık hizmetlerinin sonuçları bağımsız ve ölçülebilir göstergelerle değerlendirilmelidir.
Başarıyı yalnızca kaç okul veya hastane yapıldığıyla değil, vatandaşın hayatında ne değiştiğiyle ölçmek gerekir.
MESELE SADECE DAHA FAZLA PARA HARCAMAK DEĞİL
Eğitim ve sağlık için kaynak gerekir.
Fakat kaynak kadar önceliklendirme, denetim ve sonuç da önemlidir.
Bir okulun binası büyüyebilir ama eğitim kalitesi aynı kalabilir.
Bir hastanenin kapasitesi artabilir ama hasta yine aylarca bekleyebilir.
Bu nedenle kamu politikalarının ölçüsü bina sayısı değil, insan hayatındaki somut iyileşme olmalıdır.
Çocuğun başarısı ailesinin gelirine,
hastanın tedavisi cüzdanının büyüklüğüne,
bir insanın geleceği doğduğu ailenin ekonomik durumuna teslim edilmemelidir.
Özel sektör olabilir. Rekabet olabilir. Farklı hizmet modelleri olabilir.
Ama devletin eğitim ve sağlık alanındaki temel sorumluluğu devredilemez.
Çünkü mesele yalnızca hizmet satın almak değildir.
Mesele vatandaşlık hakkıdır.
Bir çocuk ailesi yoksul olduğu için daha az eğitim almak zorunda kalmamalı.
Bir hasta parası yetmediği için ihtiyacı olan tedaviyi ertelemek zorunda kalmamalı.
İşte sosyal devletin gerçek sınavı budur.
Eğitim ve sağlık, piyasanın insafına bırakılacak alanlar değil; devletin güvence altına almak zorunda olduğu temel kamusal hizmetlerdir.
Çünkü bazı şeylerin fiyatı vardır.
Ama insanın geleceğinin ve hayatının fiyatı olmaz.
