SEÇENLERİ FAKİRLEŞTİRİRKEN, SEÇİLENLERİ ZENGİNLEŞTİREN SİSTEM DOĞRU OLABİLİR Mİ?
Demokrasinin meşruiyeti yalnızca iktidarın nasıl seçildiğinde değil, seçildikten sonra kimin hayatını iyileştirdiğinde aranmalıdır.
Bir siyasal sistemin kendisini demokratik ilan etmesi için sandık kurması yeterli midir?
Seçimler yapılıyor, oylar sayılıyor, iktidarlar değişiyor, muhalefet iktidarı eleştirebiliyor diye mesele kapanmış mı olur?
Yoksa demokrasiyi değerlendirmek için daha zor, daha rahatsız edici ve daha maddi sorular sormamız mı gerekir?
Örneğin:
Seçenlerin ekonomik gücü azalırken seçilenlerin siyasal ve ekonomik gücü artıyorsa, bu sistem gerçekten doğru çalışıyor olabilir mi?
Soruyu daha da sertleştirelim:
Yurttaşın hayatı her seçim döneminde biraz daha zorlaşıyor, buna karşılık iktidar çevresinin ekonomik imkânları, ayrıcalıkları ve erişebildiği kaynaklar genişliyorsa, sandığın varlığı tek başına bu düzeni meşru kılabilir mi?
İşte tartışmanın düğüm noktası burasıdır.
Çünkü demokrasiye ilişkin en büyük yanılgılardan biri, onu yalnızca iktidarın seçilme yöntemi olarak görmektir.
Oysa demokrasi bundan çok daha fazlasıdır.
Demokrasi aynı zamanda iktidarın sınırlandırılmasıdır.
İktidarın denetlenmesidir.
Kamusal kaynakların kişisel veya grupsal çıkara dönüştürülmesinin engellenmesidir.
Yurttaşın yalnızca oy verme hakkının değil, iktidar karşısındaki ekonomik ve hukuki güvencesinin korunmasıdır.
Dolayısıyla demokrasinin gerçek sorusu yalnızca:
“Kim seçildi?”
değildir.
Bir başka soru daha vardır:
“Seçilen, kendisine verilen yetkiyi kimin lehine kullandı?”
SANDIK YETKİ VERİR, AKLANMA BELGESİ VERMEZ
Sandık, iktidara gelmenin demokratik yoludur.
Fakat sandık, iktidarın bütün eylemlerine peşinen verilmiş bir ahlaki aklanma belgesi değildir.
Bir siyasetçi milyonlarca oy alabilir.
Bu onun iktidara gelme hakkını güçlendirir.
Fakat aldığı oy, kamu kaynaklarını sınırsız biçimde kullanma hakkı vermez.
Seçim kazanmak;
hukukun üzerinde olmak,
hesap vermemek,
kamusal kaynakları istediği gibi dağıtmak,
yakın çevresini ekonomik olarak güçlendirmek,
eleştiriyi düşmanlık saymak
ve yurttaştan sürekli fedakârlık istemek anlamına gelmez.
Tam tersine, alınan oy sorumluluğu büyütür.
Çünkü demokratik yetki, bir ayrıcalık değil, emanettir.
Yurttaş iktidara kendi iradesinin bir bölümünü geçici olarak devreder.
Bu nedenle siyasal iktidar, seçmeni kendisine bağımlı hale getiren bir mekanizma değil; seçmenin haklarını güvence altına alan bir kamu hizmeti düzeni olmak zorundadır.
Aksi halde demokrasi, temsil ilişkisinden çıkar ve patronaj ilişkisine dönüşür.
Yurttaş vatandaş olmaktan uzaklaşır;
yardım bekleyen, iş bekleyen, ihale bekleyen, kadro bekleyen, imtiyaz bekleyen bir müşteriye dönüşür.
İşte demokratik düzenin en tehlikeli bozulma noktalarından biri budur.
Çünkü yurttaşın hakkı, iktidarın lütfuna dönüştüğü anda demokrasi de içerik kaybetmeye başlar.
FAKİRLEŞEN SEÇMEN, GÜÇLENEN SEÇİLEN
Burada ekonomik mesele siyasal teorinin dışına çıkmaz.
Tam tersine, doğrudan merkezine yerleşir.
Çünkü siyasal iktidarın en önemli sonuçlarından biri kaynakların nasıl dağıtıldığıdır.
Devlet;
vergi toplar,
harcama yapar,
ihale verir,
teşvik dağıtır,
arazi tahsis eder,
ruhsat verir,
kamu yatırımlarını yönlendirir,
düzenlemeler yapar,
vergilendirme politikası belirler.
Bütün bunlar yalnızca teknik ekonomi kararları değildir.
Bunlar aynı zamanda siyasal tercihlerin maddi sonuçlarıdır.
Bir kesimin vergisi artırılırken başka bir kesime teşvik veriliyorsa,
bir sektör korunurken diğer sektör rekabete terk ediliyorsa,
kamusal bir varlık özelleştiriliyorsa,
bir kamu ihalesi belirli şirketlere yoğunlaşıyorsa,
bir ekonomik kriz toplumun geniş kesimlerine fatura edilirken belirli gruplar krizden kazanç sağlayabiliyorsa;
burada artık “ekonomi kendi kurallarıyla işliyor” demek yeterli değildir.
Çünkü ekonominin arkasında siyasal kararlar vardır.
Ve siyasal kararların arkasında da iktidar ilişkileri vardır.
Dolayısıyla şu soruyu sormak meşrudur:
Bir ülkede ekonomik büyüme gerçekleşirken yurttaşın satın alma gücü neden düşebilir?
Milli gelir artarken neden milyonlarca insan kendisini daha yoksul hissedebilir?
Devletin ekonomik kapasitesi büyürken neden yurttaşın ekonomik güvencesi küçülebilir?
Ve en önemlisi:
Toplumun taşıdığı ekonomik maliyet ile siyasal karar vericilerin sahip olduğu ekonomik ayrıcalıklar arasındaki mesafe neden sürekli açılabilir?
İşte burada “büyüme” ile “refah” arasındaki fark ortaya çıkar.
Bir ülkenin ekonomik göstergeleri iyileşebilir.
Fakat o iyileşmenin meyveleri toplumun geniş kesimlerine ulaşmıyorsa, yurttaş açısından yaşanan gerçeklik hâlâ yoksullaşma olabilir.
Ekonomik büyüklük ile toplumsal refah aynı şey değildir.
Devletin kasasına giren para ile vatandaşın cebinde kalan para da aynı şey değildir.
Ve tam da bu nedenle, demokrasinin kalitesi yalnızca sandık sonuçlarıyla değil, iktidarın ekonomik sonuçlarıyla da ölçülmelidir.
İKTİDAR NEDEN ZENGİNLEŞTİRİCİ BİR MEKANİZMAYA DÖNÜŞÜR?
Buradaki “zenginleşme” kavramını yalnızca siyasetçinin maaşı üzerinden okumak da meseleyi küçültür.
Asıl mesele daha geniştir.
Siyasal iktidarın çevresinde oluşan;
ekonomik ağlar,
ihale ilişkileri,
bürokratik ayrıcalıklar,
kamusal kaynaklara erişim,
siyasal nüfuz,
ruhsat ve izin mekanizmaları,
imar kararları,
teşvikler
ve kamu-özel sektör ilişkileri
bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
Çünkü modern dünyada siyasal güç ile ekonomik güç birbirinden tamamen ayrı değildir.
Ekonomik gücü olan siyasal nüfuz elde edebilir.
Siyasal nüfuzu olan ekonomik avantaj elde edebilir.
Bu iki güç birbirini beslemeye başladığında ortaya elit dolaşımı değil, elitlerin kendi konumlarını yeniden üretmesi çıkar.
Ve işte tehlike burada başlar.
Seçmen seçimden seçime değişebilir.
Ama ekonomik güç çevreleri değişmiyorsa;
iktidar değişmiş görünürken iktidarın ekonomik mimarisi değişmeyebilir.
Bu nedenle gerçek demokratik değişim yalnızca hükümetin değişmesi değildir.
Kaynak dağıtım mekanizmasının değişmesidir.
SEÇMEN NEDEN YOKSULLAŞTIĞI HALDE AYNI DÜZENİ DESTEKLEYEBİLİR?
Polemik burada daha da zorlaşır.
Çünkü hemen şu soru gelir:
“Peki insanlar memnun değilse neden tekrar tekrar aynı siyasal tercihlerde bulunuyor?”
Bu sorunun cevabını yalnızca “seçmen cahil” diyerek vermek kolaydır.
Ama entelektüel olarak yetersizdir.
Çünkü seçmenin siyasal tercihi yalnızca cebindeki para tarafından belirlenmez.
İnsanlar;
kimlikleriyle,
korkularıyla,
umutlarıyla,
aidiyetleriyle,
dini ve kültürel değerleriyle,
güvenlik algılarıyla,
geçmiş deneyimleriyle,
gelecek beklentileriyle
ve alternatiflere ilişkin kanaatleriyle oy verir.
Dolayısıyla ekonomik rasyonalite ile siyasal rasyonalite her zaman aynı yönde hareket etmez.
İnsan, ekonomik olarak kaybedebilir ama siyasal olarak kazandığını düşünebilir.
Kendisini maddi olarak daha kötü durumda hissetse bile başka bir siyasal seçeneğin daha büyük bir risk oluşturduğuna inanabilir.
Burada sorun seçmenin “yanlış” davranması değildir.
Asıl sorun, siyasal sistemin rasyonel olmayan tercihleri de kendi lehine kullanabilecek kadar güçlü bir propaganda, kimlik ve bağımlılık mekanizması üretmesidir.
İşte bu nedenle demokrasi yalnızca çoğunluğun karar vermesi değildir.
Çoğunluğun karar verirken hangi bilgi ortamında, hangi ekonomik koşullarda ve hangi siyasal bağımlılıklar altında bulunduğu da önemlidir.
YOKSULLUK BİR SİYASAL ARAÇ HALİNE GELİRSE
Daha tehlikeli bir aşama vardır.
Yoksulluk yalnızca ekonomik bir sonuç olmaktan çıkar ve siyasal bir bağımlılık üretmeye başlarsa…
İşte o zaman mesele çok daha ciddi hale gelir.
Çünkü ekonomik olarak bağımsız olmayan yurttaşın siyasal bağımsızlığı da zayıflar.
İşini kaybetmekten korkan insan,
sosyal yardımını kaybetmekten korkan insan,
çocuğunun iş bulamamasından endişe eden insan,
devletle veya yerel yönetimle karşı karşıya gelmekten çekinen insan,
iktidarı eleştirirken ekonomik bedel ödeyeceğini düşünen insan;
hukuken özgür olsa bile fiilen bağımlı hale gelebilir.
İşte demokratik yurttaşlık burada ekonomik bağımsızlıkla kesişir.
Çünkü gerçek özgürlük yalnızca “oyunu istediğine verebilmek” değildir.
Oyunu verirken hiçbir ekonomik korkunun seni rehin alamamasıdır.
Bu nedenle yoksulluk yalnızca sosyal politika meselesi değildir.
Aynı zamanda demokrasi meselesidir.
ASIL ÇELİŞKİ: HALKTAN FEDAKÂRLIK, İKTİDARDAN AYRICALIK
Siyasetin en eski retoriklerinden biri şudur:
“Ülke zor durumda; herkes fedakârlık yapmalı.”
Elbette kriz dönemlerinde toplumların fedakârlık yapması gerekebilir.
Fakat demokratik açıdan kritik soru şudur:
Fedakârlık nasıl dağıtılıyor?
Eğer fedakârlık toplumun geniş kesimlerine;
yüksek vergiler,
düşük ücretler,
yüksek enflasyon,
azalan satın alma gücü,
artan kira ve barınma maliyetleri
üzerinden yüklenirken;
iktidar çevresindeki ekonomik ve siyasal ayrıcalıklara dokunulmuyorsa, burada yalnızca ekonomik bir tercih değil, adalet problemi vardır.
Çünkü fedakârlık ortaksa yük de ortak olmalıdır.
Toplumdan istenen fedakârlığın karşılığında yönetici sınıfın kendisini bu fedakârlığın dışında tutması, siyasal ahlak açısından savunulması güç bir çelişkidir.
Devlet yurttaştan kemer sıkmasını isterken devletin kendi harcamaları sorgulanamıyorsa;
yurttaştan tasarruf istenirken kamusal israf eleştirilemiyorsa;
yurttaştan sabır beklenirken siyasal ayrıcalıklar korunuyorsa;
sorulması gereken soru şudur:
Bu fedakârlık gerçekten ortak mı, yoksa yalnızca yönetilenlere mi aittir?
DEMOKRASİNİN ÖLÇÜSÜ: YÖNETİLENLERİN HAYATI
Bir ülkenin demokrasi seviyesini ölçmek için anayasa maddelerine bakmak elbette önemlidir.
Seçimlerin düzenli yapılıp yapılmadığına bakmak da önemlidir.
Ancak bunlar yeterli değildir.
Bir başka göstergeye daha bakmak gerekir:
Yurttaşın gerçek hayatına.
Çünkü siyasal sistem nihayetinde insan hayatına dokunur.
İnsan daha güvende mi?
Daha özgür mü?
Daha refah içinde mi?
Daha güvenceli mi?
Çocuğunun geleceğine daha fazla güveniyor mu?
Kamu hizmetlerine daha adil erişebiliyor mu?
Devlet karşısında hakkını ararken kendisini daha güçlü hissediyor mu?
Ve en önemlisi:
İktidarın sahibi kim olursa olsun, yurttaş kendisini devlet karşısında eşit hissedebiliyor mu?
Bunların cevabı olumsuzsa yalnızca “ama seçim yapılıyor” demek yeterli değildir.
Çünkü demokrasi bir seçim teknolojisi değil, bir siyasal yaşam biçimidir.
SORUN YALNIZCA ZENGİNLERİN ÇOK KAZANMASI DEĞİL
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Bir toplumda bazı insanların diğerlerinden daha zengin olması tek başına demokratik bir sorun değildir.
Piyasa ekonomilerinde gelir farklılıkları olabilir.
Asıl sorun, zenginliğin siyasal güce dönüşmesi ve siyasal gücün yeniden zenginlik üretmek için kullanılmasıdır.
Bu döngü kırılmadığında ortaya şu mekanizma çıkar:
Para → siyasal nüfuz → kamusal kaynak → daha fazla ekonomik güç → daha fazla siyasal nüfuz.
Buna karşılık sıradan yurttaşın döngüsü şöyledir:
Çalışma → vergi → borç → hayat pahalılığı → daha fazla çalışma.
İki döngü arasındaki fark büyüdükçe yalnızca gelir dağılımı bozulmaz.
Demokratik eşitlik de aşınır.
Çünkü paranın siyasal güce dönüşebildiği bir düzende herkes hukuken eşit olabilir; fakat herkesin siyasal etkisi aynı değildir.
Ve demokrasi tam burada ciddi bir sınav verir.
ÖYLEYSE SORUMUZU YENİDEN SORALIM
Seçenleri fakirleştirirken seçilenleri zenginleştiren bir sistem;
seçim yapıyor olabilir.
İktidar değiştirebilir.
Meclis çalıştırabilir.
Sandık kurabilir.
Hatta bütün bunları anayasal prosedürlere uygun biçimde gerçekleştirebilir.
Ama bütün bunlar tek başına şu sorunun cevabı değildir:
Sistem kimin için çalışıyor?
Çünkü demokratik meşruiyetin en güçlü sınavı, iktidarın kendisine oy verenleri ne kadar sevdiği değil;
kendisine oy vermeyenlerin haklarını bile ne kadar koruduğudur.
İktidarın başarısı, kendi taraftarlarının zenginleşmesi değildir.
İktidarın başarısı, toplumun tamamının hukuk önünde, fırsatlara erişimde ve ekonomik yaşamda daha güvenceli hale gelmesidir.
Ve nihayetinde mesele şuraya gelir:
Seçmen sandıkta egemense, neden seçimden sonra ekonomik olarak bu kadar güçsüzdür?
Seçilen halkın temsilcisiyse, neden halktan bu kadar ayrıcalıklı bir konuma gelebilmektedir?
Yurttaş iktidarın kaynağıysa, neden iktidarın sonuçlarına en ağır bedeli yine yurttaş ödemektedir?
Bu sorulara ikna edici cevap verilemiyorsa, yalnızca “sandık var” demek demokrasiyi savunmak değildir.
Sandığı savunmak başka şeydir.
Sandığın ürettiği iktidarı denetlemek başka.
Seçimi savunmak başka şeydir.
Seçilenin hesap vermesini istemek başka.
Çoğunluğun iradesini savunmak başka şeydir.
Çoğunluğun iradesinin azınlık haklarını ve kamu yararını ezmesine izin vermemek başka.
Ve belki de en önemlisi:
İktidarın seçilmiş olması, onun eleştirilemez olduğu anlamına gelmez.
Tam tersine…
Seçildiği için daha fazla hesap vermelidir.
Çünkü yurttaş oy verirken iktidarı kutsamaz.
Yetkilendirir.
Yetki ise sınırsız değildir.
SON SORU
O halde başlangıçtaki soruya geri dönelim:
Seçenleri fakirleştirirken, seçilenleri zenginleştiren bir sistem doğru olabilir mi?
Eğer “doğru”dan kastımız yalnızca seçim kazanabilen ve iktidar üretebilen bir mekanizma ise, evet; böyle bir sistem teknik olarak çalışabilir.
Fakat “doğru”dan kastımız;
adalet,
eşit yurttaşlık,
hesap verebilirlik,
kamusal yarar,
ekonomik fırsat eşitliği
ve siyasal ahlak ise…
Cevap çok daha nettir:
Hayır.
Çünkü demokrasi, seçilenlerin refahını artırmak için seçmenlerin yoksullaştırıldığı bir düzen değildir.
Demokrasinin amacı, iktidarı ele geçirenlerin hayatını değiştirmek değil; iktidarı verenlerin hayatını daha özgür, daha güvenli ve daha onurlu hale getirmektir.
Aksi halde sandık yerinde durur.
Seçimler yapılır.
İktidarlar değişir.
Ama değişmeyen tek şey şudur:
Faturayı seçen öder,
kazancı seçilen toplar.
İşte o zaman mesele artık yalnızca kimin iktidarda olduğu değildir.
Mesele, iktidarın kimin için çalıştığıdır.
