SEÇİMLERDE OYLANAN KİŞİLER DEĞİL, YAŞAM TARZIDIR
Bir seçim, yalnızca kimin iktidar olacağını değil; nasıl bir ülkede, hangi değerlerle ve hangi toplumsal ilişkiler içinde yaşayacağımızı belirler.
Her seçim döneminde aynı sahne kuruluyor.
Afişler asılıyor.
Devasa portreler meydanları kaplıyor.
Sloganlar yükseliyor.
Liderlerin yüzleri ekranlardan evlere giriyor.
Adayların kişisel hikâyeleri anlatılıyor; çocukluklarından başarılarına, mağduriyetlerinden karizmalarına kadar hayatlarının neredeyse her ayrıntısı siyasal malzemeye dönüştürülüyor.
Sonra bütün bu gürültünün ortasında bize basit bir soru soruluyor:
“Kimi seçeceksiniz?”
Oysa belki de yanlış soruyla başlıyoruz.
Asıl soru:
“Nasıl yaşayacağız?”
Çünkü demokratik seçimlerin gerçek anlamı, yalnızca birkaç aday arasından bir isim seçmek değildir.
Seçim, toplumun geleceğine ilişkin kolektif bir tercihtir.
Bir ekonomi anlayışını,
bir adalet anlayışını,
bir eğitim anlayışını,
bir özgürlük anlayışını,
bir devlet anlayışını
ve nihayetinde bir birlikte yaşama biçimini tercih etmektir.
Dolayısıyla her seçim, görünürde kişiler arasında yapılan; gerçekte ise farklı yaşam tasarımları arasında gerçekleşen bir siyasal tercihtir.
Tam da bu nedenle siyaseti kişilerin egosuna indirgemek, demokrasinin özünü küçültmektir.
SANDIK BİR HAYRANLIK YARIŞMASI DEĞİLDİR
Demokrasinin en büyük yanılgılarından biri, seçmeni liderlerin hayran kitlesi zannetmektir.
Oysa yurttaş hayran değildir.
Yurttaş, egemenliğin sahibidir.
Seçim meydanı bir konser alanı değildir.
Sandık da bir sanatçıya verilen alkış değildir.
Seçmen, bir siyasi figürün karizmasını tüketmek için sandığa gitmez.
Kendi hayatını, çocuklarının geleceğini, ülkenin ekonomik düzenini, hukuk sistemini, eğitimini, sosyal devletini ve özgürlük alanını belirlemek için oy kullanır.
Bu nedenle siyasetin temel sorusu:
“Bu adayı seviyor musunuz?”
olmamalıdır.
Asıl soru:
“Bu adayın önerdiği toplumsal düzen içerisinde yaşamak istiyor musunuz?”
olmalıdır.
Bu iki soru arasındaki fark, aslında demokrasi ile siyasal popülizm arasındaki farktır.
Birincisi kişiselleştirir.
İkincisi kamusallaştırır.
Birincisi duyguyu merkeze alır.
İkincisi politikayı.
Birincisi lideri büyütür.
İkincisi yurttaşı.
SİYASET NEDEN KİŞİLEŞTİRİLİYOR?
Çünkü kişiselleştirilmiş siyaset, karmaşık toplumsal sorunları son derece kolay bir hikâyeye dönüştürür.
Ekonomik kriz mi var?
“Lider güçlü olsun.”
Adalet sorunu mu var?
“Lider adil olsun.”
İşsizlik mi var?
“Lider çözsün.”
Eğitim sistemi mi bozulmuş?
“Lider düzeltsin.”
Devlet kurumları mı zayıflamış?
“Doğru kişi gelsin.”
Böylece milyonlarca insanın yaşamını etkileyen yapısal meseleler, bir kişinin karakterine indirgenir.
Oysa hiçbir ekonomik kriz yalnızca bir kişinin karakterinden kaynaklanmaz.
Hiçbir hukuk sistemi yalnızca bir kişinin iyi niyetiyle ayakta durmaz.
Hiçbir demokratik düzen yalnızca liderin vicdanına emanet edilemez.
Çünkü modern devlet, kişilere değil kurumlara dayanır.
Demokrasi de kişilerin iyi niyetinden çok, kötü niyetli kişilerin bile sınırlandırılabileceği kurumlara ihtiyaç duyar.
İşte gerçek demokratik olgunluk burada başlar.
“İyi bir lider gelsin” demek yetmez.
Asıl mesele:
“Kötü bir lider geldiğinde bile sistemi bozamasın” diyebilecek kurumları kurmaktır.
Bu yüzden demokratik siyaset, lider arayışından çok kurumsal düzen arayışıdır.
ADAY KENDİSİNİ DEĞİL, FİKRİNİ GÖSTERMELİ
Bir adayın kendisini anlatması kolaydır.
“Ben dürüstüm.”
“Ben çalışkanım.”
“Ben halktan biriyim.”
“Ben bu ülkeyi seviyorum.”
“Ben sizin yanınızdayım.”
Bunların hepsi kulağa hoş gelebilir.
Ama siyasetin gerçek sınavı burada başlamaz.
Asıl sınav şudur:
Ne yapacaksın?
Nasıl yapacaksın?
Hangi kaynakla yapacaksın?
Kimin hayatı değişecek?
Kim bundan yararlanacak?
Kim maliyetini üstlenecek?
Başarını hangi ölçütlerle değerlendireceğiz?
Ve başarısız olduğunda kime hesap vereceksin?
İşte politika burada başlar.
Çünkü iyi niyet politika değildir.
Karizma program değildir.
Mağduriyet ekonomik model değildir.
Slogan bütçe değildir.
Alkış kamu politikası değildir.
Ve kişisel başarı hikâyesi, toplumsal kalkınma programı hiç değildir.
Adayın görevi kendisini pazarlamak değil, fikrini savunmaktır.
Yurttaşın görevi de adayın kişisel hikâyesine kapılmak değil, önerdiği sistemin sonuçlarını sorgulamaktır.
“BEN”DEN “BİZ”E GEÇMEDEN DEMOKRASİ OLMAZ
Siyasetin en kritik dönüşümü belki de budur:
“Ben”den “biz”e geçebilmek.
Çünkü siyasetçinin “Ben yaparım” demesi kolaydır.
Ama demokratik siyaset:
“Biz nasıl yapacağız?”
sorusuyla başlar.
Bir toplum yalnızca liderlerden oluşmaz.
İşçiler vardır.
Emekliler vardır.
Çiftçiler vardır.
Esnaf vardır.
Öğrenciler vardır.
Kadınlar vardır.
Gençler vardır.
Girişimciler vardır.
Memurlar vardır.
İşsizler vardır.
Farklı inançlara, düşüncelere ve yaşam tarzlarına sahip milyonlarca yurttaş vardır.
Dolayısıyla demokratik siyaset, yalnızca çoğunluğun nasıl yaşayacağını değil, farklılıkların nasıl birlikte yaşayacağını da açıklamak zorundadır.
İşte burada seçim, basit bir çoğunluk aritmetiği olmaktan çıkar.
Bir birlikte yaşama sözleşmesine dönüşür.
ASLINDA OYLADIĞIMIZ ŞEY YAŞAM TARZIDIR
Bir seçmen sandığa gittiğinde yalnızca bir partiye veya adaya oy vermiyor.
Aynı zamanda şu sorulara cevap veriyor:
Devlet yurttaşın hayatına ne kadar müdahale etmeli?
Özgürlüğün sınırı nedir?
Laiklik nasıl uygulanmalı?
Eğitim nasıl örgütlenmeli?
Ekonomik büyümenin nimetleri nasıl paylaşılmalı?
Vergi yükü kimlerin üzerinde olmalı?
Emek ne kadar değer görmeli?
Servet ve gelir dağılımındaki eşitsizlik nasıl azaltılmalı?
Yargı yürütmeden bağımsız olabilir mi?
Basın özgür olacak mı?
Farklı düşünen yurttaş kendisini güvende hissedecek mi?
Devletin kaynakları şeffaf biçimde kullanılacak mı?
Liyakat mi, sadakat mi esas alınacak?
Bütün bunlar aslında birer yaşam tarzı tercihidir.
Çünkü ekonomi yalnızca ekonomi değildir.
Hukuk yalnızca hukuk değildir.
Eğitim yalnızca eğitim değildir.
Bunların tamamı insanların gündelik hayatını belirler.
Bir ülkede hukukun üstünlüğü varsa başka türlü yaşarsınız.
Gelir dağılımı adilse başka türlü yaşarsınız.
Sendikal haklar güçlüyse başka türlü yaşarsınız.
Sosyal devlet güçlü ise başka türlü yaşarsınız.
Eğitim kamusal ve nitelikliyse başka türlü yaşarsınız.
Devlet karşısında özgürseniz başka türlü yaşarsınız.
Dolayısıyla seçimlerin gerçek nesnesi, sandıktaki adayın adı kadar sandık sonrasında kurulacak hayatın kendisidir.
SEÇMEN MÜŞTERİ DEĞİLDİR
Bugün siyasetin en büyük problemlerinden biri de yurttaşın giderek bir müşteri gibi görülmesidir.
Bir parti vaat üretir.
Seçmen tüketir.
Bir lider slogan üretir.
Seçmen alkışlar.
Bir siyasi figür kendisini markalaştırır.
Seçmen markayı tercih eder.
Oysa demokrasi piyasa değildir.
Yurttaş da müşteri değildir.
Siyasi parti bir şirket değildir.
Lider de CEO değildir.
Kamu yönetiminin amacı “memnun müşteri” yaratmak değil, hak sahibi yurttaşların eşitliğini güvence altına almaktır.
Bu nedenle seçim kampanyalarının reklam kampanyalarına dönüşmesi demokratik kültür açısından ciddi bir problemdir.
Çünkü reklam size düşünmeniz için zaman vermez.
Reklam sizi ikna etmeye çalışır.
Demokrasi ise sizi karar vermeye çağırır.
PROGRAM YOKSA KİŞİLİK ÖNE ÇIKAR
Siyasette program zayıfladıkça kişilik güçlenir.
Politika tartışılmadıkça karakter tartışılır.
Ekonomi konuşulmadıkça liderin hitabeti konuşulur.
Kurumlar konuşulmadıkça liderin karizması konuşulur.
Bütçe konuşulmadıkça sloganlar konuşulur.
Ve sonunda siyaset, olması gereken yerden uzaklaşır:
Kamusal sorunların çözümünden.
Oysa yurttaşın bilmesi gereken çok basit bir şey vardır:
“Bu siyaset bana nasıl bir hayat öneriyor?”
Bu soru sorulmadığında seçimler, kişilik yarışmasına dönüşür.
Kişilik yarışması başladığında da siyasal tartışma giderek tribünleşir.
“Bizim lider.”
“Bizim parti.”
“Bizim adam.”
“Bizim taraf.”
Ve böylece yurttaşlık bilinci yerini taraftarlığa bırakır.
Taraftar rakibini yenmek ister.
Yurttaş ise ülkesinin iyi yönetilmesini ister.
Aradaki fark küçümsenecek kadar küçük değildir.
İYİ ADAY KENDİSİNİ DEĞİL, KENDİSİNİ SINIRLAYACAK KURALLARI ANLATIR
Gerçek demokratik liderliğin paradoksu şudur:
İyi lider, kendi gücünü artırmayı değil, gücün sınırlarını güçlendirmeyi vaat eder.
Çünkü demokrasi açısından asıl güvence, liderin iyi olması değildir.
Sistemin liderden bağımsız çalışabilmesidir.
İyi bir yönetici:
“Bana güvenin.”
demek yerine,
“Bana güvenmeseniz bile sistemin çalışacağı kurumları kuracağım.”
diyebilmelidir.
Bu, siyasi açıdan çok daha olgun bir yaklaşımdır.
Çünkü demokratik devlet kişilere bağımlı olmamalıdır.
Bir kişinin doğruluğu üzerine kurulan sistem, o kişi değiştiğinde çöker.
Kurallar üzerine kurulan sistem ise kişiler değişse bile devam eder.
İşte bu nedenle adayın kişisel erdemleri kadar, hatta ondan daha fazla, kurumsal tasarımı önemlidir.
SEÇİMİN GERÇEK SORUSU
Belki de artık seçim kampanyalarında şu soruyu sormanın zamanı geldi:
“Siz kimsiniz?”
değil;
“Nasıl bir ülke kuracaksınız?”
“Bizi seviyor musunuz?” değil;
“Haklarımızı nasıl güvence altına alacaksınız?”
“Ne kadar güçlü olacaksınız?” değil;
“Gücünüzü hangi kurumlarla sınırlandıracaksınız?”
“Kaç oy alacaksınız?” değil;
“Aldığınız oyun hesabını nasıl vereceksiniz?”
Çünkü demokratik siyaset, seçmeni etkileme sanatı olmaktan çıkıp yurttaşı güçlendirme pratiğine dönüşmedikçe gerçek anlamına kavuşamaz.
SONUÇ: KİŞİLER GELİR, YAŞAM BİÇİMLERİ KALIR
Siyasetçiler değişir.
Partiler değişir.
İktidarlar değişir.
Seçim afişleri sökülür.
Sloganlar unutulur.
Ama kurulan ekonomik düzen insanların hayatında kalır.
Eğitim sistemi çocukların geleceğini belirler.
Hukuk sistemi insanların özgürlüğünü belirler.
Vergi sistemi kimin ne kadar yük taşıyacağını belirler.
Sosyal politika kimin güvende, kimin güvencesiz yaşayacağını belirler.
Devletin demokrasi anlayışı, insanların birbirleriyle nasıl ilişki kuracağını belirler.
Bu nedenle seçimleri yalnızca “kim kazanacak?” sorusuna indirgemek büyük bir siyasal yanılgıdır.
Asıl soru şudur:
“Kim kazanırsa biz nasıl yaşayacağız?”
İşte seçimlerin gerçek anlamı burada ortaya çıkar.
Adayın yüzü değişebilir.
Partinin adı değişebilir.
Lider değişebilir.
Ama toplumun tercih ettiği yaşam biçimi milyonlarca insanın hayatını belirlemeye devam eder.
Bu yüzden seçmene artık yalnızca aday gösterilmemeli.
Seçenek gösterilmelidir.
Kişilik değil, politika.
Karizma değil, program.
Slogan değil, çözüm.
Sadakat değil, hesap verebilirlik.
Korku değil, özgürlük.
Ayrıştırma değil, birlikte yaşam.
Ve en önemlisi:
“Beni seçin” diyen siyaset yerine, “Nasıl bir toplum istediğinize karar verin” diyen siyaset.
Çünkü demokratik yurttaşlığın olgunluğu, bir lidere ne kadar hayran olduğumuzla ölçülmez.
Bir lideri, partiyi veya iktidarı kendi fikirlerimiz ve ilkelerimiz karşısında ne kadar sorgulayabildiğimizle ölçülür.
Son söz belki de bu kadar basit:
Aday kendisini göstermemeli.
Fikrini göstermeli.
Kendisine duyulacak hayranlığı değil,
kuracağı düzenin niteliğini anlatmalı.
Çünkü sandıkta aslında bir yüz seçmiyoruz.
Bir isim seçmiyoruz.
Sadece bir parti seçmiyoruz.
Nasıl bir ülkede yaşayacağımıza karar veriyoruz.
Ve bu nedenle her seçimde oylanan şey, görünürde kişiler olsa da gerçekte:
YAŞAM TARZIMIZDIR.
