SINIRLI DAĞARCIK, SINIRSIZ KENDİNİ BİLMEZLİK
Cehaletin özgüvene, bilgisizliğin hükme dönüştüğü bir toplum üzerine
Memlekette gündelik hayatın en görünür fakat en az tartışılan meselelerinden biri ekonomik yoksulluk değil, zihinsel yoksulluktur.
Çünkü insanın cebindeki eksiklik bir ölçüde giderilebilir; fakat zihnindeki sınırları fark etmeyen insanın kendisini geliştirmesi çok daha zordur.
Bugünün manzarası giderek tanıdık hale geliyor:
Sınırlı bilgi dağarcığı,
sınırlı düşünce kapasitesi,
sınırlı duygu dünyası,
sınırlı kelime hazinesi,
sınırlı yaşam deneyimi…
Ve bütün bu sınırlılıkların üzerinde yükselen, neredeyse sınırsız bir özgüven:
KENDİNİ BİLMEZLİK.
Buradaki mesele insanın her şeyi bilmemesi değildir.
Hiçbir insan her şeyi bilemez.
Bilim insanı da bilemez. Filozof da bilemez. Akademisyen de bilemez.
Asıl sorun başka yerde:
Bilmediğini bilmemek.
Daha kötüsü ise bilmediği konuda kesin hüküm vermek.
CEHALETİN EN TEHLİKELİ BİÇİMİ
Cehalet çoğu zaman bilgisizlik olarak tarif edilir.
Oysa entelektüel açıdan daha tehlikeli olan, epistemik kibirdir: İnsan bilmediği şeyi bilmediğini kabul etmez; kendi sınırlı bilgisini yeterli, kendi deneyimini evrensel, kendi kanaatini hakikat zanneder.
Böyle bir zihnin öğrenmeye ihtiyacı kalmaz.
Çünkü zaten her konuda bir cevabı vardır.
Araştırmaz.
Çünkü araştırmaya gerek görmez.
Dinlemez.
Çünkü karşısındakinin söyleyeceği şeyin yanlış olduğuna baştan karar vermiştir.
Şüphe etmez.
Çünkü şüphe, onun kurduğu kesinlik dünyasını sarsacaktır.
İşte cehaletin asıl problemi burada başlar:
Bilgi eksikliği, merakla telafi edilebilir; fakat meraksızlık bilgi eksikliğini kalıcılaştırır.
BİLGİ AZALDIKÇA KESİNLİK NEDEN ARTIYOR?
Çağımızın ironisi burada.
Bilgiye erişim tarih boyunca hiç olmadığı kadar kolay.
Kütüphaneler cebimizde.
Bilimsel makaleler birkaç saniye uzağımızda.
Dünyanın en önemli üniversitelerinin derslerine erişmek mümkün.
Fakat bilgiye erişimin artması, bilginin arttığı anlamına gelmiyor.
Çünkü bilgiye ulaşmak başka şeydir, bilgi üretmek başka.
Bir başlık okumak başka şeydir, konuyu anlamak başka.
Bir videoyu izlemek başka şeydir, bir mesele hakkında yetkinlik kazanmak başka.
Sosyal medyada binlerce yorum okumak başka şeydir, kaynakları karşılaştırmak ve kanıt değerlendirmek başka.
Bugün çoğu zaman bilginin kendisiyle değil, bilgi izlenimiyle yetiniyoruz.
Birkaç veri parçası topluyor, sonra bütün resmi gördüğümüzü sanıyoruz.
Sonra da hüküm veriyoruz.
Hem de büyük bir özgüvenle.
DİLİN YOKSULLAŞMASI, DÜŞÜNCENİN YOKSULLAŞMASIDIR
Bir başka sorun ise dil.
Dil yalnızca iletişim aracı değildir.
Düşüncenin çalışma alanıdır.
Kelime hazinesi daraldıkça insanın dünyayı kavrama ve ayrıştırma kapasitesi de daralır.
Her şeyi “iyi” veya “kötü” diye sınıflandıran zihin, karmaşık gerçeklikleri taşıyamaz.
Her farklı görüşü “cahillik” diye açıklayan zihin, eleştiri üretemez.
Her itirazı “düşmanlık” olarak gören zihin, tartışamaz.
Her farklı insanı bir etiketle açıklayan zihin, insanı anlayamaz.
Çünkü düşünce nüans ister.
Nüans ise kelime ister.
Bu nedenle dilin yoksullaşması yalnızca edebî bir sorun değildir.
Aynı zamanda entelektüel kapasite sorunudur.
EMPATİ DE BİR BİLGİ BİÇİMİDİR
Fakat mesele yalnızca zihinsel kapasiteyle sınırlı değil.
Duygusal kapasite de insanın dünyasını belirler.
Başkasının acısını anlayabilmek…
Kendisinden farklı bir hayatın varlığını kabul edebilmek…
Karşısındaki insanın neden farklı düşündüğünü merak edebilmek…
Bunların tamamı zihinsel olgunluğun parçalarıdır.
Çünkü empati, “sen haklısın” demek değildir.
“Senin neden böyle düşündüğünü anlamaya çalışıyorum” diyebilmektir.
Bu ayrımı yapamayan insan için dünya ikiye ayrılır:
Benim gibi düşünenler.
Ve yanlış düşünenler.
Böyle bir dünyada tartışma biter.
Çünkü karşıdaki artık insan değil, etiketlenmiş bir nesnedir.
SINIRLI YAŞAM DENEYİMİ, SINIRSIZ HÜKÜM ÜRETİYOR
İnsan hayatı yaşadıkça kendi bilgisinin sınırlarını fark eder.
Farklı insanlarla karşılaşır.
Başka hayatlara dokunur.
Yoksulluğu görür.
Başarısızlığı yaşar.
Kaybeder.
Yanılır.
Bazen haksız çıkar.
İşte hayatın eğitici tarafı budur.
İnsana şunu öğretir:
“Benim yaşadığım hayat, hayatın tamamı değil.”
Fakat insan deneyimini çeşitlendirmeden yalnızca kendi çevresinde dolaşırsa, kendi küçük dünyasını evrensel gerçeklik zannedebilir.
Kendi gelir düzeyini toplumun standardı sanır.
Kendi ahlakını evrensel ahlak kabul eder.
Kendi eğitimini yeterli görür.
Kendi siyasi kanaatini hakikatin kendisi sayar.
Ve nihayet:
Kendi sınırlarını dünyanın sınırları zanneder.
KENDİNİ BİLMEK: ESKİ BİR FELSEFİ İLKE, GÜNCEL BİR İHTİYAÇ
Antik Yunan'dan beri insanın kendini bilmesi temel bir felsefi mesele olmuştur.
Çünkü “kendini bilmek”, yalnızca kişilik özelliklerini bilmek değildir.
Kendi sınırını bilmek, kendi bilgisinin sınırını bilmek, kendi önyargısını fark etmek ve kendi yanılabilirliğini kabul etmektir.
Modern epistemolojinin temel meselelerinden biri de budur:
Neyi biliyoruz?
Neyi bildiğimizi nasıl biliyoruz?
Bilgimizin sınırları nerede başlıyor?
Gündelik hayatta ise bu soruların yerini çoğu zaman tek bir cümle alıyor:
“Ben böyle biliyorum.”
Bu cümle bilgi değildir.
Sadece kanaattir.
Kanaat ile bilgi arasındaki farkı bilmeden yapılan tartışma ise çoğu zaman yalnızca gürültüdür.
ELEŞTİREL DÜŞÜNCE ÖNCE KENDİNE YÖNELMELİDİR
Başkalarının cehaletini teşhis etmek kolaydır.
Zor olan kendi cehaletini teşhis etmektir.
Başkalarının önyargısını görmek kolaydır.
Zor olan kendi önyargını fark etmektir.
Başkalarının kibirli olduğunu söylemek kolaydır.
Zor olan kendi kibrine bakmaktır.
Bu nedenle gerçek eleştirel düşünce, karşı tarafı sürekli sorgulamakla başlamaz.
İnsanın kendi düşüncesini de sorgulayabilmesiyle başlar.
“Ya ben yanılıyorsam?”
Bu soru, zihinsel olgunluğun en önemli başlangıç noktalarından biridir.
Çünkü bu soruyu sorabilen insan hâlâ öğrenebilir.
Soramadığı anda zihinsel kapı kapanır.
ASLINDA HESAP SORMAMIZ GEREKEN KİM?
Belki de mesele “memleket neden böyle?” diye başlamak değil.
Önce kendimize sormak:
Ben ne kadar okuyorum?
Ne kadar araştırıyorum?
Hangi görüşlere tahammül edebiliyorum?
Fikrime aykırı bir kanıt karşısında geri adım atabiliyor muyum?
Yanıldığımı kabul edebiliyor muyum?
Bilmediğim konuda susabiliyor muyum?
Çünkü entelektüellik, başkalarının cehaletini teşhir etme sanatı değildir.
Kendi zihninin sınırlarını sürekli genişletme disiplinidir.
SON SÖZ: ASIL CEHALET NEREDE BAŞLAR?
İnsanın az bilmesi ayıp değildir.
Okumamış olmak değişmez bir kader de değildir.
Bilmemek öğrenmenin başlangıcı olabilir.
Fakat bilmediğini bilmeden hüküm vermek, araştırmadan kesinleşmek, yanılma ihtimalini kendine yakıştıramamak başka bir şeydir.
Orada artık yalnızca cehalet yoktur.
Kibir vardır.
Ve kibir, cehaletin kendisini görünmez kılan perdedir.
İnsan bazen bilgisiz olduğu için değil, bilgisizliğinin farkına varamayacak kadar kendisine inanarak kaybolur.
Kendi dar çevresini dünya,
kendi deneyimini hakikat,
kendi kanaatini bilgi,
kendi öfkesini ahlak,
kendi kibirini özgüven sanmaya başladığında…
artık mesele yalnızca ne bilip bilmediği değildir.
Mesele, kendi zihninin duvarlarını görememesidir.
Belki de bugün en çok ihtiyacımız olan şey daha fazla konuşmak değil;
daha fazla merak etmek, daha dikkatli düşünmek, daha çok okumak ve gerektiğinde susabilmektir.
Çünkü olgunluk her soruya cevap verebilmek değildir.
Bazı soruların karşısında hâlâ öğrenci kalabilmektir.
Ve belki insanın entelektüel yolculuğu, “Ben biliyorum” cümlesiyle değil;
“Ya benim bildiğim, bilmem gerekenlerin yalnızca küçük bir parçasıysa?”
sorusuyla başlar.
Çünkü insanı cahil yapan yalnızca bilmemek değildir.
KENDİ CEHALETİNE HİÇBİR ZAMAN RASTLAMAYACAK KADAR KENDİSİNDEN EMİN OLMAKTIR.
