UYGARLIK DEDİKLERİ YAĞMA, KEŞİF DEDİKLERİ İŞGAL!
Kolomb'un gemilerinden Amerikan füzelerine: Emperyalizmin değişmeyen yüzü.
Amerika kıtasında ekim ayının ikinci pazartesi günü Kolomb Günü olarak anılıyor. Kristof Kolomb'un 1492 yılında Amerika kıtasına ulaşması, bazı çevrelerde keşiflerin, cesaretin ve yeni bir dünyanın başlangıcı olarak kutlanıyor. Törenler düzenleniyor, bayraklar dalgalandırılıyor, şenlikler yapılıyor. Tarihsel bir kahramanlık hikâyesi, her yıl yeniden sahneye konuluyor.
Peki, gerçekten neyi kutluyorlar?
Bir kıtanın keşfini mi, yoksa o kıtada yaşayan milyonlarca insanın dünyasının paramparça edilmesini mi? Yeni bir uygarlığın doğuşunu mu, yoksa var olan uygarlıkların zorla ortadan kaldırılmasını mı? İnsanlığın ilerlemesini mi, yoksa insanlık tarihinin en büyük sömürgeci yağmalarından birinin başlangıcını mı?
Bu soruların yanıtı, yalnızca beş yüz yıl öncesinin tarih kitaplarında değil, bugünün dünya siyasetinde, savaşlarında, ekonomik ilişkilerinde ve uluslararası güç mücadelelerinde saklı.
Çünkü Kolomb'un gemileriyle başlayan hikâye, yalnızca bir coğrafyanın keşfedilmesi değildir. Aynı zamanda modern sömürgeciliğin, kapitalist sermaye birikiminin, ırksal hiyerarşilerin ve emperyalist tahakkümün tarihsel temellerinden biridir.
Kolomb'un gemilerinden Amerikan uçak gemilerine uzanan çizgide değişen çok şey oldu; fakat güçlü olanın zayıf olanın kaderini belirleme arzusu hiç değişmedi.
Bir kıta keşfedilmedi, bir kıta işgal edildi!
1492 yılında Kristof Kolomb'un Nina, Pinta ve Santa Maria adlı gemileri Karayipler'e ulaştığında karşılarında boş bir kıta yoktu. Orada binlerce yıldır yaşayan halklar, köklü kültürler, diller, inançlar ve toplumsal düzenler vardı. Arawaklar, Tainolar, Mayalar, Aztekler, İnkalar ve daha nice yerli halk kendi tarihlerini yaşıyordu.
Kolomb'un karşılaştığı insanlar onu düşman olarak değil, misafir olarak karşıladılar. Yiyeceklerini paylaştılar, mısır ve patates ikram ettiler. Avrupalıların gözünde büyük servet sayılan altın süsleri ise onlar için gündelik yaşamın parçalarından biriydi.
İşte bu altın, yerli halkların felaketinin başlangıcı oldu.
Kolomb, İspanya Kraliçesi'ne gönderdiği mektuplarda yerli halkları barışsever, iyi niyetli, paylaşımcı ve uysal insanlar olarak anlatıyordu. Onların kolayca yönlendirilebileceğini, çalıştırılabileceğini ve Avrupa'nın geleneklerine alıştırılabileceğini düşünüyordu.
Asıl mesele tam da burada başlıyordu.
Avrupalı istilacılar, karşılarında insanları değil, kullanılabilecek emeği, el konulabilecek toprağı ve çıkarılabilecek altını görüyordu. İnsanların özgürlüğü değil, kendilerine sağlayabilecekleri ekonomik fayda önemliydi.
Önce keşif dediler, sonra fetih.
Önce ticaret dediler, sonra yağma.
Önce medeniyet dediler, sonra kölelik.
Önce Tanrı'nın adını andılar, ardından Tanrı adına katliam yaptılar.
Kolomb'un ardından gelen İspanyol istilacılar, Karayipler'den Orta ve Güney Amerika'ya kadar geniş bir coğrafyada yerli halkların yaşamını altüst etti. Zorla çalıştırma, köleleştirme, toprak gaspı, işkence, salgın hastalıklar ve kitlesel ölümler, sömürge düzeninin temel araçlarına dönüştü.
Dominiken rahip Bartolomé de las Casas'ın tanıklıkları, bu vahşetin en çarpıcı belgeleri arasındadır. Las Casas, İspanyolların yerli halka uyguladığı şiddeti, çocukların öldürülmesini, kadınların ve erkeklerin köleleştirilmesini, insanların madenlerde insanlık dışı koşullarda çalıştırılmasını anlatıyordu.
Las Casas'ın kayıtlarında, çocukların annelerinin kollarından koparılarak öldürülmesinden, insanların sırf eğlence amacıyla parçalanmasına, köle emeğinin sistematik biçimde kullanılmasından, yerli halkın insanlık dışı koşullarda çalıştırılmasına kadar korkunç örnekler bulunur.
Bunlar bir düşman propagandasının değil, sömürge düzeninin içinden yükselen tarihsel itirazların belgeleriydi.
Üstelik mesele yalnızca İspanyol fatihlerden ibaret değildi. İngiliz, Fransız, Hollandalı ve diğer Avrupalı sömürgeci güçler de kıtanın farklı bölgelerinde benzer bir mülksüzleştirme ve tahakküm düzeni kurdular. Yerli halkların toprakları ellerinden alındı, yaşam alanları daraltıldı, kültürleri aşağılandı ve çocukları kendi kimliklerinden koparılmaya çalışıldı.
Amerika'nın kuruluş hikâyesi, yalnızca özgürlük ve demokrasi tarihi değildir. Aynı zamanda işgalin, köleliğin, yerinden etmenin ve sistematik mülksüzleştirmenin tarihidir.
Kapitalizmin ilk büyük servet transferi
Bugün kapitalizmin tarihini anlatan kitaplarda sanayi devriminden, piyasalardan, ticaretten, üretim ilişkilerinden ve sermaye birikiminden söz edilir. Ancak bu tarih anlatılırken sermayenin ilk büyük birikim süreçlerinin arkasındaki sömürgeci şiddet çoğu zaman yeterince görünür kılınmaz.
Oysa Avrupa'nın yükselişinde Amerika kıtasından taşınan altın ve gümüşün, sömürge plantasyonlarının, köle emeğinin ve zorla el konulan kaynakların çok önemli bir yeri vardır.
Amerika'nın madenleri Avrupa'ya servet taşıdı. Şeker, kahve, pamuk ve tütün üretimi, köle emeği üzerinden büyüdü. Afrika'dan milyonlarca insan zorla gemilere doldurularak Atlantik'in öteki yakasına götürüldü.
İnsan bedeni ticari bir metaya dönüştürüldü.
Bir insanın özgürlüğü, başka bir insanın servetinin hammaddesi yapıldı.
Bu düzen yalnızca ahlaki bir çöküş değildi; aynı zamanda ekonomik bir sistemdi. Limanlar, bankalar, sigorta şirketleri, ticaret ağları ve sanayileşen Avrupa ekonomileri, sömürge düzeninin yarattığı servet akışından yararlandı.
Dolayısıyla sömürgecilik, birkaç acımasız fatihin kişisel açgözlülüğünden ibaret değildi. Devletlerin, ticaret şirketlerinin, finans çevrelerinin ve askeri güçlerin birlikte oluşturduğu kurumsal bir tahakküm sistemiydi.
Bugün küresel kapitalizmin tarihsel köklerini anlamak istiyorsak, yalnızca fabrikalara değil, o fabrikaların sermayesini besleyen sömürge madenlerine, köle plantasyonlarına ve yağmalanmış topraklara da bakmak zorundayız.
Sömürgecilik bitti mi, yalnızca biçim mi değiştirdi?
Asıl üzerinde durulması gereken mesele budur.
Amerikan emperyalizmini yalnızca geçmişte yaşanmış yerli katliamlarıyla açıklamak, bugünkü küresel güç ilişkilerini anlamaya yetmez. Çünkü sömürgecilik, tarihsel bir dönemin kapanmasıyla ortadan kalkmadı. Biçim değiştirdi, araçlarını yeniledi ve küresel kapitalizmin güç ilişkileri içerisinde yeniden üretildi.
Bir zamanlar gemilerle gelen istilacılar, bugün askeri üslerle, ekonomik yaptırımlarla, finansal bağımlılıklarla, siyasi müdahalelerle ve uluslararası güç mekanizmalarıyla karşımıza çıkıyor.
Bir zamanlar altın ve gümüş için topraklara el konuluyordu; bugün petrol, doğal gaz, nadir toprak elementleri, stratejik madenler, enerji hatları ve jeopolitik nüfuz alanları için mücadele ediliyor.
Bir zamanlar yerli halklara kendi dinlerini kabul ettirmek istiyorlardı; bugün ülkelere demokrasi, özgürlük ve insan hakları söylemi üzerinden siyasi modeller dayatılabiliyor.
Elbette demokrasi ve insan hakları evrensel değerlerdir. Sorun bu değerlerin savunulması değil, güçlü devletlerin bunları kendi çıkarları söz konusu olduğunda seçici biçimde kullanmasıdır.
Modern emperyalizm artık her zaman doğrudan toprak işgaliyle hareket etmiyor. Bazen bir ülkenin para birimini, bazen enerji kaynaklarını, bazen dış ticaretini, bazen de siyasi karar alma mekanizmalarını etkileyerek kendisine bağımlı hale getirebiliyor.
Borç, yaptırım, ambargo, askeri anlaşma, teknoloji bağımlılığı ve finansal kontrol; modern tahakkümün yeni araçları haline geliyor.
Bir ülkenin bayrağını indirmeden de egemenliğini sınırlayabilirsiniz. Meclisini kapatmadan da kararlarını etkileyebilirsiniz. Hükümetini devirmeden de ekonomik ve siyasi hareket alanını daraltabilirsiniz.
İşte modern emperyalizmin en incelikli biçimi budur.
Demokrasi adına Irak, özgürlük adına Afganistan!
Irak'ın 2003 yılında ABD öncülüğündeki koalisyon tarafından işgal edilmesi, bu anlayışın en çarpıcı örneklerinden biridir.
Dönemin Amerikan yönetimi, Irak'ta kitle imha silahları bulunduğunu ileri sürdü. Uluslararası kamuoyuna büyük bir tehdit anlatısı sunuldu. Savaşın gerekçesi olarak güvenlik, demokrasi ve özgürlük kavramları kullanıldı.
Ancak işgal sonrasında iddia edilen kitle imha silahları bulunamadı.
Irak'ın devlet yapısı çöktü. Kurumları dağıldı. Toplumsal dengeleri parçalandı. Mezhep çatışmaları derinleşti. Milyonlarca insan yerinden edildi, yüz binlerce insan yaşamını yitirdi.
Peki, Irak halkı bu müdahalenin ardından daha güvenli, daha özgür ve daha müreffeh bir hayata kavuştu mu?
Bugün geriye dönüp baktığımızda, bu soruya olumlu yanıt vermek mümkün mü?
Afganistan'da yirmi yıl süren Amerikan askeri varlığı da benzer bir sorgulamayı gerektiriyor. Trilyonlarca dolarlık harcamalar, askeri operasyonlar, sivil kayıplar ve sonunda Taliban'ın yeniden iktidara gelişi…
Yirmi yıl boyunca özgürlük ve demokrasi götürüldüğü söylenen bir ülkede, Amerikan askerlerinin çekilmesinin ardından eski yönetim birkaç gün içinde çöktü.
Bunca insanın hayatı, bunca kaynak ve bunca askeri güç hangi siyasi başarıyı ortaya çıkardı?
Libya'da NATO müdahalesi sonrasında yaşanan devlet otoritesi boşluğu, milis güçlerinin yükselişi ve uzun süreli parçalanma da aynı sorunun başka bir örneğidir.
Şili'de 1973 darbesine giden süreçte ABD'nin rolü, Guatemala'daki 1954 darbesi, Nikaragua'daki Kontralar ve Latin Amerika'daki farklı müdahaleler, Washington'un kendi stratejik çıkarları söz konusu olduğunda başka ülkelerin siyasi kaderine müdahale edebildiğini göstermektedir.
Burada sorulması gereken soru basittir:
Bir ülkenin egemenliği, Washington'un çıkarlarıyla örtüştüğü sürece mi değerlidir?
İran savaşı: Kolomb'un gemilerinden Hürmüz Boğazı'na!
İşte Amerikan emperyalizminin günümüzdeki en çarpıcı sınavlarından biri de İran savaşıdır.
28 Şubat 2026'da ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarıyla başlayan savaş, yalnızca iki ülke arasındaki askeri bir çatışma olarak değerlendirilemez. Bu savaş; Orta Doğu'nun güç dengelerini, enerji güvenliğini, nükleer silahların yayılmasını önleme rejimini, uluslararası hukuku ve küresel ekonomik düzeni doğrudan ilgilendiren büyük bir jeopolitik hesaplaşmadır.
Saldırılar sırasında İran'ın askeri ve nükleer altyapısı hedef alındı. İran'ın en üst düzey siyasi lideri Ali Hamaney öldürüldü. İran da bölgedeki Amerikan ve İsrail hedeflerine karşılık verdi. Savaşın etkileri kısa sürede Körfez'e, deniz ticaretine ve uluslararası enerji piyasalarına yayıldı.
Washington'un temel gerekçelerinden biri İran'ın nükleer kapasitesi ve oluşturduğu güvenlik tehdidiydi. İran'ın nükleer programına ilişkin kaygılar elbette gerçek ve uluslararası toplumun ciddiyetle ele alması gereken meselelerdir.
Ancak burada sorulması gereken daha büyük bir soru var:
Bir devletin nükleer programı uluslararası güvenlik bakımından tehdit olarak görülürken, başka devletlerin nükleer silahları neden aynı ölçüde sorgulanmıyor?
Nükleer silahların yayılmasını önleme ilkesi evrensel değil mi? Uluslararası hukuk, güçlü ve zayıf devletler için farklı mı uygulanıyor?
Bir ülkenin güvenlik kaygıları, başka bir ülkeye savaş açmanın sınırsız gerekçesi olabilir mi?
Üstelik İran'ın nükleer programına ilişkin sorunların diplomasi, denetim ve müzakere yoluyla çözülmesi mümkünken askeri seçeneğin devreye sokulması, yalnızca İran'ı değil bütün bölgeyi büyük bir felaketin eşiğine taşıdı.
Savaşın yarattığı en önemli sonuçlardan biri de Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimdir.
Çünkü Hürmüz, yalnızca İran'ın kıyısında bulunan bir deniz geçidi değildir. Dünya petrol ticaretinin en stratejik damarlarından biridir. Buradaki herhangi bir kesinti, petrol fiyatlarından doğal gaz piyasalarına, deniz taşımacılığından gıda maliyetlerine kadar küresel ekonomiyi etkileyebilecek sonuçlar doğurabilir.
Burada bir başka çelişki daha ortaya çıkıyor.
Amerika, küresel enerji akışının güvenliğini savunduğunu söylüyor. Ancak askeri müdahaleler ve karşılıklı saldırılar, tam da bu enerji güvenliğini tehdit eden bir ortam yaratıyor.
Peki, bu savaşın ekonomik faturasını kim ödüyor?
Washington'daki karar vericiler mi, silah üreticileri mi, yoksa enerji fiyatları yükseldiğinde mutfağındaki ekmeği, elektriği ve ulaşımı daha pahalıya satın almak zorunda kalan sıradan insanlar mı?
Savaşın maliyeti yalnızca bombaların, füzelerin ve askeri operasyonların faturası değildir. Yıkılan şehirler, kaybedilen hayatlar, göç etmek zorunda kalan aileler, çöken altyapılar, kesintiye uğrayan ticaret ve gelecek kuşakların omuzlarına yüklenen ekonomik borçlar da bu maliyetin parçasıdır.
Üstelik savaşın ekonomik kazananlarıyla insani kaybedenleri çoğu zaman aynı insanlar değildir.
Savunma sanayisi şirketleri yeni siparişler alırken, silah üreticileri milyarlarca dolarlık pazar oluştururken, savaşın ortasında yaşayan siviller evlerini, çocuklarını ve geleceklerini kaybediyor.
İşte emperyalist savaş ekonomisinin en büyük ahlaki çelişkisi budur.
Savaşın kazananları çoğu zaman savaş meydanında bulunmaz.
İran'ın egemenliği, Amerika'nın güvenliği!
Burada bir ayrımın altını özellikle çizmek gerekiyor.
İran yönetiminin iç politikası, insan hakları sicili, kadınların özgürlükleri, siyasal baskılar ve demokratik haklar konusunda eleştirilecek pek çok yönü olabilir. Bir ülkenin yönetimini eleştirmek başka, o ülkenin egemenliğini askeri güç kullanarak ortadan kaldırmaya kalkışmak başkadır.
İran halkının özgürlüğü, Amerikan bombardımanıyla ölçülemez.
Bir halkın geleceğine Washington karar veremez. Tahran'daki yönetimin baskıcı uygulamaları, dışarıdan gelen askeri müdahaleyi otomatik olarak meşru hale getirmez.
İran halkının kendi geleceğini belirleme hakkı vardır. Bu hak ne İran yönetiminin tekelindedir ne de ABD'nin müdahale yetkisidir.
Asıl demokrasi, halkların kendi kaderleri üzerinde söz sahibi olmasıdır.
Emperyalist müdahalenin en tehlikeli tarafı, bazen gerçekten var olan sorunları kendi çıkarları için kullanmasıdır. Bir ülkedeki baskı, yolsuzluk, otoriterlik veya ekonomik kriz, dış müdahalenin gerekçesine dönüştürülür. Ardından müdahalenin yaratacağı yıkımın bedelini yine o ülkenin insanları öder.
Irak'ta böyle olmadı mı?
Libya'da böyle olmadı mı?
Afganistan'da böyle olmadı mı?
Şimdi İran için de aynı soruları sormak zorundayız.
Amerikan yönetimi İran'ın nükleer kapasitesini güvenlik sorunu olarak tanımlarken, İsrail'in nükleer silah kapasitesi karşısındaki tutumu neden aynı sorgulayıcı çerçevede ele alınmıyor?
Uluslararası güvenlik, devletlerin askeri güçlerine göre mi şekilleniyor? Yoksa herkes için geçerli olması gereken ortak hukuk ilkeleri mi var?
Eğer hukuk yalnızca güçsüz devletlere uygulanıyor, güçlü devletler kendi kurallarını kendileri koyuyorsa, orada hukukun üstünlüğünden değil, gücün üstünlüğünden söz edebiliriz.
Kolomb döneminden bugüne değişmeyen temel mesele de budur.
Silah sanayisi, savaş ekonomisi ve görünmeyen kazananlar
Emperyalizmi yalnızca devlet başkanlarının siyasi hırsları üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Çünkü savaşların arkasında büyük ekonomik çıkar ağları da bulunur.
Dünyanın en büyük silah üreticileri, savunma sanayisi şirketleri, askeri teknoloji üreticileri ve güvenlik tedarikçileri, küresel çatışma ortamından doğrudan etkilenir.
Her yeni savaş, yeni silah sistemleri, mühimmat, füze savunma teknolojileri, savaş uçakları, radarlar, lojistik hizmetler ve askeri yazılımlar için yeni pazarlar yaratır.
Bir ülke diğerine füze gönderirken başka bir ülke hava savunma sistemi satın alır. Bir devlet askeri harcamalarını artırırken diğer devletler de silahlanma yarışına katılır.
Böylece savaş, yalnızca siyasi değil ekonomik bir döngüye dönüşür.
Elbette her savunma şirketinin veya her askeri yatırımın savaşı teşvik ettiğini söylemek doğru değildir. Ancak silahlanma ekonomisinin, çatışmaların uzamasından ve askeri harcamaların büyümesinden ekonomik olarak yararlanabilen güçlü aktörler yarattığı da inkâr edilemez.
Burada asıl soru şudur:
Savaşa karar verenlerle savaşın ekonomik kazançlarını elde edenler aynı insanlar mı?
Hayır.
Karar vericiler güvenlik stratejileri ve jeopolitik hedefler üzerinden siyaset yaparken, bedeli çoğu zaman cephedeki askerler, bombardıman altındaki siviller, yoksullaşan toplumlar ve gelecek kuşaklar ödüyor.
Kolomb'un döneminde de benzer bir düzen vardı. Altını çıkaran, madenlerde ölen, plantasyonlarda çalışan ve köleleştirilen insanlar servetin sahibi değildi. Servet, onların emeğini ve hayatını sömürenlerin elinde birikiyordu.
Bugün de savaşın bedelini ödeyenlerle savaş ekonomisinden kazanç sağlayanlar arasındaki uçurum, emperyalist düzenin en önemli çelişkilerinden biridir.
Özgürlük söylemi, çıkar siyaseti!
Amerika Birleşik Devletleri kendisini çoğu zaman özgürlüğün, demokrasinin ve insan haklarının savunucusu olarak tanımlıyor. Ancak dünya siyasetinin gerçekleri, bu iddianın her zaman tutarlı biçimde uygulanmadığını gösteriyor.
Demokrasi söylemi, kimi zaman müttefik ülkelerdeki otoriter yönetimlere karşı sessizliğe dönüşebiliyor. İnsan hakları söylemi, stratejik çıkarlar söz konusu olduğunda geri plana itilebiliyor. Uluslararası hukuk, güçlü devletlerin çıkarlarıyla çatıştığında etkisiz kalabiliyor.
Bu çelişki, yalnızca Amerikan dış politikasının değil, küresel güç sisteminin temel sorunlarından biridir.
Bugün Filistin'de yaşananlar da bu çifte standardın tartışıldığı en önemli örneklerden biridir. Sivillerin yaşam hakkı, uluslararası hukukun uygulanması ve savaş suçları karşısındaki tutum, devletlerin siyasi ittifaklarına göre değişmemelidir.
İnsan hakları, dost ve düşman ayrımına göre savunulacak bir değer değildir.
Bir yerde sivillerin öldürülmesine karşı çıkıp başka bir yerde aynı acıya sessiz kalmak, evrensel değerleri savunmak değil, siyasi çıkarları ahlaki ilkelerin önüne koymaktır.
İşte emperyalizmin en büyük ideolojik başarısı, kendi çıkarlarını evrensel değerler gibi sunabilmesidir.
Kendi askeri müdahalesine güvenlik operasyonu, rakibinin müdahalesine saldırganlık; kendi müttefikinin silahlanmasına savunma ihtiyacı, rakibinin silahlanmasına tehdit demek…
Bu yaklaşımda evrensel hukuk değil, jeopolitik konum belirleyicidir.
Amerikan hegemonyasının görünmeyen mimarisi
Kolomb'un gemileri kıyıya yanaştığında yanında yalnızca denizciler yoktu. Avrupa'nın ticaret hırsı, sermaye birikimi, sömürgecilik arzusu ve dinsel üstünlük anlayışı da gelmişti.
Amerika kıtasının kaynakları Avrupa'ya taşındı. Altın ve gümüş, Avrupa'daki sermaye birikimini besledi. Şeker plantasyonları köle emeğiyle büyüdü. Afrika'dan milyonlarca insan zorla Amerika'ya götürüldü. Yeni dünya düzeninin refahı, büyük ölçüde başka insanların emeği, toprağı ve hayatı üzerinden inşa edildi.
Bugün ABD, dünyanın en güçlü askeri ve ekonomik aktörlerinden biri. Doların uluslararası sistemdeki belirleyici konumu, finansal kurumlar üzerindeki etkisi, teknoloji şirketlerinin küresel gücü ve askeri ittifakları, Amerikan hegemonyasının temel araçları arasında.
Artık her zaman toprağı doğrudan işgal etmek gerekmiyor.
Ekonomik bağımlılık yaratmak, borç ilişkilerini yönetmek, enerji piyasalarını etkilemek, teknoloji altyapısını kontrol etmek ve siyasi karar süreçlerinde nüfuz sahibi olmak da modern güç siyasetinin araçları.
Doların küresel rezerv para konumu, Amerikan finans sistemine önemli bir avantaj sağlıyor. ABD'nin finansal yaptırım kapasitesi, uluslararası bankacılık sistemindeki etkisi ve teknoloji alanındaki üstünlüğü, askeri güçle birlikte çalışan bir hegemonya mekanizması oluşturuyor.
Bu sistemde bir ülkeye yalnızca asker göndermek gerekmiyor. Bankacılık kanallarını daraltmak, ticaretini kısıtlamak, finansal kaynaklara erişimini zorlaştırmak ve uluslararası şirketleri o ülkeyle iş yapmaktan caydırmak da ekonomik baskı aracı haline gelebiliyor.
Dolayısıyla emperyalizm artık yalnızca sınırları değiştirmekle ilgilenmiyor. Piyasaları, sermaye akışlarını, enerji kaynaklarını ve karar mekanizmalarını da kontrol etmek istiyor.
Latin Amerika: Amerikan arka bahçesi mi?
Amerikan emperyalizminin tarihsel izlerini en açık biçimde gördüğümüz bölgelerden biri Latin Amerika'dır.
Washington, uzun yıllar boyunca kıtadaki siyasi gelişmeleri kendi ulusal güvenlik anlayışı çerçevesinde değerlendirdi. Kendi çıkarlarına uygun yönetimleri destekledi, muhalif hükümetlere karşı siyasi ve ekonomik baskı araçları kullandı.
Guatemala'da 1954 darbesi, Şili'de 1973 askeri darbesine giden süreç, Nikaragua'daki Kontralar ve farklı dönemlerde Orta Amerika'da yaşanan müdahaleler bu tarihin önemli başlıklarıdır.
Şili'de Salvador Allende'nin seçimle iktidara gelmesi, ABD yönetimi açısından kabul edilmesi güç bir gelişmeydi. Soğuk Savaş'ın ideolojik ikliminde, sosyalist bir hükümetin demokratik seçimlerle iktidarda bulunması bile Washington'un bölgesel çıkarları açısından tehdit olarak değerlendirilebiliyordu.
11 Eylül 1973'te General Augusto Pinochet öncülüğündeki askeri darbe, Allende hükümetini devirdi. Ardından baskılar, işkenceler, kayıplar ve uzun yıllar süren askeri diktatörlük geldi.
Burada mesele yalnızca bir hükümetin devrilmesi değildir.
Asıl mesele, bir ülkenin halkının sandıkta verdiği kararın dış güçlerin stratejik hesaplarıyla çatıştığında nasıl değersizleştirilebildiğidir.
Demokrasi, sonuçları Washington'un beklentilerine uygun olduğunda mı geçerlidir?
Sandıktan çıkan irade, emperyalist çıkarlarla çeliştiğinde neden bir güvenlik sorununa dönüşür?
Amerikan rüyasının öteki yüzü
Amerikan rüyası, dünyaya fırsat eşitliği, özgürlük, refah ve bireysel başarı hikâyesi olarak sunuldu.
Ancak bu hikâyenin arka sayfalarında kölelik, ırk ayrımcılığı, yerli halkların topraklarından sürülmesi ve ekonomik eşitsizlik bulunuyordu.
Amerika Birleşik Devletleri'nin kuruluş sürecinde özgürlük ve eşitlik ilkeleri ilan edilirken, milyonlarca insan köle statüsündeydi. Yerli halklar topraklarından uzaklaştırılıyor, siyah insanlar insanlık dışı uygulamalara maruz bırakılıyordu.
Bir tarafta özgürlük bildirgeleri, diğer tarafta köle pazarları…
Bir tarafta eşit yurttaşlık söylemi, diğer tarafta ırksal ayrımcılık…
Bir tarafta demokrasi, diğer tarafta mülksüzleştirme…
Amerikan tarihinin bu çelişkileri, yalnızca geçmişe ait değildir. Bugün de ekonomik eşitsizlik, ırksal adalet, polis şiddeti, göçmen hakları ve sosyal güvenlik tartışmaları Amerikan toplumunun önemli meseleleri arasındadır.
Bu nedenle Amerikan rüyasını yalnızca başarı öyküleri üzerinden okumak, toplumsal gerçekliğin önemli bir bölümünü görmezden gelmektir.
Bir ülkenin bilimsel, teknolojik ve ekonomik başarılarını teslim etmek başka; bu başarıların arkasındaki tarihsel eşitsizlikleri sorgulamak başkadır.
Eleştiri, düşmanlık değildir.
Tarihsel yüzleşme de bir ülkenin bütün başarılarını inkâr etmek anlamına gelmez.
Tam tersine, gerçek bir uygarlık iddiası, kendi geçmişinin karanlık sayfalarıyla hesaplaşabilme cesareti gerektirir.
Avrupa'nın uygarlık iddiası ve tarihsel ikiyüzlülük
Burada yalnızca Amerika'yı değil, Avrupa'yı da konuşmak gerekiyor.
Çünkü Amerika kıtasındaki sömürge düzeninin ilk mimarları Avrupa devletleriydi. İspanya, Portekiz, İngiltere, Fransa ve Hollanda, dünyanın farklı bölgelerinde sömürge imparatorlukları kurdu.
Afrika'nın kaynakları taşındı. Asya'nın ticaret yolları kontrol edildi. Hindistan uzun yıllar İngiliz sömürge yönetimi altında kaldı. Afrika kıtası, Avrupalı güçlerin çizdiği sınırlarla parçalandı.
Berlin Konferansı'nda Afrika'nın geleceği, Afrikalı halkların iradesi dikkate alınmadan Avrupalı devletlerin çıkarları doğrultusunda şekillendirildi.
Bugün Afrika'da yaşanan birçok siyasi ve ekonomik sorunun tarihsel arka planında sömürgecilik döneminin bıraktığı yapısal sorunlar bulunuyor.
Elbette bugünkü bütün sorunları sömürgeciliğe bağlamak doğru değildir. Yerel yönetimlerin sorumlulukları, iç çatışmalar, yolsuzluk ve güncel siyasi tercihler de önemlidir.
Ancak bir kıtanın kaynaklarının yüzyıllar boyunca dışarıya aktarılması, ekonomik yapısının sömürgeci ihtiyaçlara göre şekillendirilmesi ve siyasi sınırlarının dışarıdan belirlenmesi, bugünün eşitsizliklerini anlamak açısından göz ardı edilemez.
Avrupa'nın uygarlık iddiası, bu tarihsel sorumlulukla yüzleşmeden eksik kalacaktır.
Peki, Kolomb Günü neden hâlâ kutlanıyor?
Çünkü tarih yalnızca geçmişte yaşanan olaylardan ibaret değildir; bugünün iktidarlarının kendilerini nasıl anlattıklarını da gösterir.
Bir toplumun hangi tarihi kahraman kabul ettiği, hangi acıları hatırladığı ve hangilerini unuttuğu, siyasal hafızasının niteliğini ortaya koyar.
Kolomb'u yalnızca cesur bir denizci ve kâşif olarak anlatmak, onun gelişinden sonra yaşanan sömürgeci yıkımı görmezden gelmektir. Tarihi birkaç kahramanın macerasına indirgemek, milyonlarca insanın yaşadığı felaketi görünmez kılmaktır.
Nitekim ABD'de Kolomb Günü'ne yönelik eleştiriler de giderek güçlenmiştir. Birçok eyalet ve yerel yönetim, aynı tarihi Yerli Halklar Günü olarak anmakta; yerli halkların kültürünü, direnişini ve tarihsel varlığını öne çıkarmaktadır.
Bu değişim önemlidir. Çünkü tarihsel yüzleşme, bir toplumun geçmişiyle hesaplaşabilmesinin ilk adımıdır.
Ancak asıl yüzleşme, yalnızca anma günlerinin adını değiştirmekle gerçekleşmez. Topraklarından edilmiş halkların haklarını tanımak, tarihsel adaletsizlikleri kabul etmek ve sömürgeci zihniyetin bugünkü biçimlerine karşı çıkmak gerekir.
Kolomb'un gemileri Amerika kıyılarına ulaştığında yerliler, karşılarında başka bir dünyanın insanlarını gördüler. Onlara yiyeceklerini verdiler, ellerini uzattılar, misafir ettiler.
Karşılığında topraklarını, özgürlüklerini ve hayatlarını kaybettiler.
Aradan beş yüzyıldan fazla zaman geçti. Gemilerin yerini uçaklar, kılıçların yerini füzeler, sömürge valilerinin yerini küresel güç merkezleri aldı.
Fakat insanlık hâlâ aynı soruyla karşı karşıya:
Bir ülke kendisini özgürlüğün ve uygarlığın temsilcisi ilan ederek başka halkların kaderine hükmetme hakkını nereden alıyor?
Kolomb Günü'nü kutlayanlar belki bir denizcinin okyanusu aşmasını anıyor. Fakat tarih bize başka bir şey söylüyor: O okyanus yalnızca yeni kıtaların kapısını açmadı; sömürgeciliğin, köleliğin ve küresel eşitsizliğin de kapısını araladı.
Son söz: Emperyalizm tarih olmadı, biçim değiştirdi!
Kolomb'un gemilerinden bugünün savaş uçaklarına, Amerika kıtasındaki altın madenlerinden Hürmüz Boğazı'ndaki enerji hesaplarına, köle plantasyonlarından küresel finans sistemine uzanan çizgi, bize aynı tarihsel soruyu tekrar tekrar sorduruyor.
Güçlü devletler, kendi çıkarlarını evrensel değerler olarak sunmaya devam ediyor.
Kendi müdahalelerini güvenlik, kendi askeri operasyonlarını istikrar, kendi ekonomik baskılarını özgürlük ve kendi jeopolitik hedeflerini demokrasi adına meşrulaştırmaya çalışıyor.
Ancak tarih, bu söylemlerin arkasındaki gerçekleri de kaydediyor.
Irak'ta kaydediyor.
Afganistan'da kaydediyor.
Latin Amerika'da kaydediyor.
Filistin'de kaydediyor.
Bugün İran'da yaşanan savaşta da kaydediyor.
Bu nedenle emperyalizme karşı çıkmak, yalnızca Amerikan karşıtlığı üzerinden kurulabilecek bir siyasal tutum değildir. Aynı zamanda hangi devlet yaparsa yapsın işgale, sivillerin öldürülmesine, ekonomik tahakküme, halkların iradesinin gasp edilmesine ve uluslararası hukukun çiğnenmesine karşı çıkmaktır.
Bir ülkenin yönetimini eleştirmek, o ülkeye yönelik askeri saldırıyı desteklemeyi gerektirmez. Bir devletin güvenlik kaygılarını anlamak, başka bir devletin egemenliğini ortadan kaldırma hakkı vermez.
Dünyanın ihtiyacı yeni bir hegemonya değil, halkların eşit egemenliğine dayanan adil bir uluslararası düzendir.
Uygarlık, başkasının toprağını çalmak değildir.
Özgürlük, başka halkların iradesini yok saymak değildir.
Demokrasi, yalnızca güçlülerin işine geldiğinde hatırlanan bir kavram hiç değildir.
Ve insanlık, kendi tarihinin en büyük suçlarından bazılarını kahramanlık hikâyelerine dönüştürerek geleceğini inşa edemez.
Kolomb'un gemileri kıyıya yanaştığında yerliler onları misafir sandılar. Oysa karşılarında kendi topraklarını, altınlarını ve özgürlüklerini ellerinden alacak bir düzenin temsilcileri vardı.
Bugün Hürmüz Boğazı'nda, Orta Doğu'da, Latin Amerika'da ve dünyanın başka bölgelerinde yaşananlara baktığımızda, değişen teknolojinin ve askeri araçların ardında benzer bir güç anlayışının varlığını görüyoruz.
Beş yüz yıl önce altın için kıtalar yağmalandı. Bugün enerji, stratejik kaynaklar, finansal üstünlük ve jeopolitik hâkimiyet için ülkeler savaş alanına dönüştürülüyor.
Kolomb'un gemileriyle başlayan sömürgeci zihniyet, bugün başka araçlarla varlığını sürdürüyor.
Ve belki de Kolomb Günü'nde asıl sorulması gereken soru şudur:
Kutlanan gerçekten bir keşif mi, yoksa insanlık tarihinin en büyük yağmalarından birinin başlangıcı mı?
Bir zamanlar yerlilerin altınlarını aldılar, topraklarını aldılar, çocuklarını aldılar, hayatlarını aldılar. Bugün ise dünyanın kaynakları, pazarları ve siyasi iradesi üzerinde söz sahibi olmak istiyorlar.
Tarihin ironisi şu ki, kendisini uygarlığın temsilcisi ilan edenler, uygarlığın en temel ilkesini hâlâ öğrenebilmiş değiller:
Hiçbir halk, başka bir halkın efendisi değildir.
Ve hiçbir devlet, askeri gücü ne kadar büyük olursa olsun, dünyayı kendi mülkü gibi yönetme hakkına sahip değildir.
Çünkü uygarlık, fethetmekle değil; insanı insan olarak kabul etmekle başlar.
