YÜZLEŞME
MODERN İNSANIN GÖRÜNMEZ KÖLELİĞİ
Zincirler kaybolmadı; yalnızca biçim değiştirdi.
İnsanlık kendisini özgürleştirdiğini düşünüyor.
Kölelik kaldırıldı.
Serflik sona erdi.
Feodal zincirler kırıldı.
İnsan hakları ilan edildi.
Hukuk önünde eşitlik kabul edildi.
Ve modern insan, bütün bunların üzerine gururla şu cümleyi kurdu:
“Artık özgürüz.”
Gerçekten öyle mi?
Yoksa insanlık yalnızca köleliğin estetiğini değiştirdi ve adına “özgürlük” demeye mi başladı?
Bugünün insanının boynunda demir halka yok.
Ama borcu var.
Kırbacı yok.
Ama performans hedefi var.
Efendisi yok.
Ama patronu, piyasası, algoritması, kredisi, kariyer kaygısı ve toplumsal statüsü var.
Hücresi yok.
Ama takvimi var.
Ve belki de en önemlisi:
Kendisine ait olduğunu sandığı bir hayatı var.
İşte asıl mesele burada başlıyor.
KÖLELİK BİTTİ Mİ, YOKSA SADECE GÖRÜNMEZ Mİ OLDU?
Antik dünyanın kölesi, efendisinin malıydı.
Modern insan ise hukuken kimsenin malı değildir.
Fakat hukukî özgürlük ile varoluşsal özgürlük aynı şey değildir.
Bir insanın başkasının mülkü olmaması, onun kendi hayatının efendisi olduğu anlamına gelmez.
Çünkü insan yalnızca bedeni üzerinden yönetilmez.
Zamanı üzerinden de yönetilir.
Hatta modern iktidarın en rafine biçimlerinden biri, insanın zamanını örgütlemektir.
Sabah kaçta kalkacağın…
Kaçta işe gideceğin…
Kaç saat çalışacağın…
Ne zaman dinleneceğin…
Ne zaman emekli olacağın…
Ne kadar tüketebileceğin…
Ne kadar borçlanabileceğin…
Ne zaman başarılı sayılacağın…
Bunların tamamı hayatın üzerinde görünmez bir mimari kurar.
Michel Foucault'nun disiplin toplumuna ilişkin çözümlemeleri tam da burada anlam kazanır.
Modern iktidar her zaman bağırmaz.
Her zaman zor kullanmaz.
Her zaman cezalandırmaz.
Bazen yalnızca ölçer.
Denetler.
Sınıflandırır.
Karşılaştırır.
Performansını değerlendirir.
Ve sonunda insanı kendi kendisinin gardiyanına dönüştürür.
Eskiden efendi şöyle diyordu:
“Çalış!”
Bugün insan çoğu zaman kendi kendisine şöyle diyor:
“Daha çok çalışmalıyım.”
Aradaki fark küçük görünür.
Oysa medeniyet tarihinin en büyük dönüşümlerinden biri belki de budur.
Kırbaç dışarıdan içeri taşınmıştır.
MARX: İNSAN EMEĞİNE SAHİP Mİ, YOKSA EMEĞİ ONA MI SAHİP?
Karl Marx'ın yabancılaşma kavramı hâlâ rahatsız edici ölçüde günceldir.
Çünkü mesele yalnızca insanın düşük ücretle çalışması değildir.
Daha derindeki soru şudur:
İnsan yaptığı işte kendisini gerçekleştirebiliyor mu?
Yoksa yaptığı iş, onu kendisinden uzaklaştırıyor mu?
İnsan ürettiği ürüne yabancılaşıyorsa…
Üretim sürecine yabancılaşıyorsa…
Başka insanlara yabancılaşıyorsa…
Ve sonunda kendi varlığına yabancılaşıyorsa…
Ortada yalnızca ekonomik bir sorun yoktur.
Varoluşsal bir sorun vardır.
İnsan sabah işe gider.
Akşam eve döner.
Ay sonunda maaşını alır.
Faturalarını öder.
Borçlarını kapatır.
Hafta sonunu bekler.
Tatile çıkar.
Sonra yeniden işe döner.
Ve buna hayat der.
Peki hayat gerçekten bundan mı ibarettir?
Marx'ın sorusu bugün belki şöyle yeniden kurulmalıdır:
İnsan geçinmek için mi çalışıyor, yoksa çalışabilmek için mi yaşıyor?
ARENDT: İNSAN SADECE “HOMO FABER” DEĞİLDİR
Hannah Arendt'in düşüncesi burada daha da sert bir soru yöneltir.
İnsan yalnızca üreten bir varlık değildir.
İnsan aynı zamanda eyleyen, konuşan, düşünen ve ortak bir dünya kuran bir varlıktır.
Fakat modern toplum insanı giderek ekonomik fonksiyonlarına indirgeme eğilimindedir.
“Ne iş yapıyorsun?”
Modern insanın en sıradan sorularından biridir.
Dikkat edin:
Çoğu zaman “Sen kimsin?” diye sormuyoruz.
“Ne iş yapıyorsun?”
Çünkü kişinin kimliğini yaptığı işle ölçmeye alıştık.
Doktor.
Mühendis.
İşçi.
Akademisyen.
Tüccar.
Memur.
Yönetici.
Patron.
Sanki insanın varoluşunun özeti mesleğinden ibaretmiş gibi.
Oysa insanın değeri, piyasa içindeki ekonomik fonksiyonuna indirgenemez.
Bir insan işinden ayrıldığında kimliğini de kaybediyorsa, burada yalnızca iş kaybından değil, daha derin bir kimlik krizinden söz etmek gerekir.
FROMM: SAHİP OLMAK MI, OLMAK MI?
Erich Fromm'un “sahip olmak” ve “olmak” arasındaki ayrımı, modern insanın trajedisini başka bir açıdan gösterir.
Modern toplum insana sürekli şunu söylüyor:
Daha fazla sahip ol.
Daha büyük ev.
Daha iyi araba.
Daha yüksek maaş.
Daha pahalı telefon.
Daha yüksek makam.
Daha çok takipçi.
Daha fazla yatırım.
Daha fazla tüketim.
Fakat bütün bu “daha fazla”ların arasında tuhaf bir soru kayboluyor:
Peki sen ne oluyorsun?
İnsan sahip olduklarını artırırken kendisini azaltabilir.
Daha büyük bir eve taşınabilir ama evinin içinde daha az yaşayabilir.
Daha fazla para kazanabilir ama daha az zaman sahibi olabilir.
Daha yüksek bir mevkiye çıkabilir ama kendisine daha az yaklaşabilir.
Daha fazla iletişim kurabilir ama daha az konuşabilir.
Daha fazla bilgiye sahip olabilir ama daha az düşünebilir.
İşte modern çağın paradoksu budur:
İnsan hayatını büyütmeye çalışırken hayatın kendisini küçültebilir.
BYUNG-CHUL HAN: ARTIK KÖLE DEĞİL, KENDİ KENDİNİN PATRONU
Ve sonra karşımıza çağdaş toplumun belki de en çarpıcı eleştirilerinden biri çıkar:
Byung-Chul Han.
Han'ın “performans toplumu” çözümlemesinde modern insan artık yalnızca dışarıdan zorlanan bir özne değildir.
Kendisini sürekli geliştirmeye, üretmeye, hızlandırmaya ve aşmaya zorlayan bir özneye dönüşmüştür.
Artık kimse ona sürekli:
“Çalış!”
demek zorunda değildir.
İnsan kendisine:
“Daha çok çalışmalıyım.”
der.
Kimse:
“Daha başarılı ol!”
demek zorunda değildir.
Instagram, LinkedIn, reklamlar, çevre ve kendi zihni bunu zaten söyler.
Kimse:
“Kendini geliştir!”
diye bağırmaz.
Ama modern insan, kendisini sürekli eksik hisseder.
Daha fit.
Daha zengin.
Daha üretken.
Daha başarılı.
Daha genç.
Daha bilgili.
Daha görünür.
Daha etkili.
Daha hızlı.
Daha…
Daha…
Daha…
Ve bu “daha” kelimesinin sonu yoktur.
Çünkü performans toplumunda insanın düşmanı çoğu zaman dışındaki efendi değildir.
Kendisidir.
MODERN KÖLENİN ZİNCİRİ NEDİR?
Modern kölenin zinciri artık demirden yapılmıyor.
Kredi kartından yapılıyor.
Konut kredisinden yapılıyor.
Statü kaygısından yapılıyor.
İşsizlik korkusundan yapılıyor.
Toplumsal beklentilerden yapılıyor.
Başarısızlık korkusundan yapılıyor.
Ve bazen yalnızca alışkanlıktan.
Çünkü insan bir süre sonra zincirini taşımaya alışıyor.
Hatta zincirini seviyor.
Onu güvenlik olarak görüyor.
ASLINDA KİMİN ZAMANINI YAŞIYORUZ?
Burada bütün tartışmayı tek bir soruya indirmek mümkün:
Gününüzün ne kadarı gerçekten size ait?
Çalıştığınız saatler…
Yolda geçirdiğiniz saatler…
İşe hazırlanırken harcadığınız zaman…
Telefon ekranında tükettiğiniz saatler…
Başkasının beklentilerini karşılamak için harcadığınız enerji…
Borçlarınızı düşünürken kaybettiğiniz zihinsel zaman…
Statünüzü korumak için verdiğiniz mücadele…
Peki geriye ne kalıyor?
Düşünmek için ne kadar zamanınız var?
Okumak için?
Çocuklarınızla konuşmak için?
Sevdiklerinizle gerçekten birlikte olmak için?
Kendinizi dinlemek için?
Hiçbir şey üretmeden yalnızca var olmak için?
İnsan yalnızca çalışırken değil, boş zamanında da özgür olabilmelidir.
Çünkü boş zamanın olmadığı bir hayat, insanın kendi varlığıyla ilişki kurmasını da zorlaştırır.
ÖZGÜRLÜK ÇALIŞMAMAK DEĞİLDİR
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Çalışmak kölelik değildir.
Üretmek kölelik değildir.
Sorumluluk almak kölelik değildir.
Bir insanın büyük bir tutkuyla yıllarca çalışması da kölelik değildir.
Sorun çalışmanın kendisi değil;
insanın kendi iradesini, zamanını ve yaşamının anlamını bütünüyle kaybetmesidir.
Özgürlük, hiçbir şey yapmamak değildir.
Özgürlük,
yaptığın şeyin nedenini sorgulayabilmektir.
Hayır diyebilmektir.
Yön değiştirebilmektir.
Kendi zamanının en azından bir bölümünü kendi iradenle belirleyebilmektir.
Ve gerektiğinde:
“Ben bu hayatı neden yaşıyorum?”
diye sorabilmektir.
ASIL KORKUNÇ OLAN: KÖLELİĞİN NORMALLEŞMESİDİR
Bir toplumda herkes aynı hızla koşuyorsa, kimse neden koştuğunu sormaz.
Koşmak normalleşir.
Yorgunluk normalleşir.
Stres normalleşir.
Borç normalleşir.
Uykusuzluk normalleşir.
Çocuklara ayıracak zaman bulamamak normalleşir.
Kendine zaman ayıramamak normalleşir.
Ve sonunda insan bütün bunları şöyle özetler:
“Hayat böyle.”
İşte tehlikeli cümle budur.
Çünkü “hayat böyle” dediğimiz anda, değiştirebileceğimiz şeyleri kader olarak kabul etmeye başlarız.
YÜZLEŞME
Belki de artık özgürlüğü yeniden tanımlamak zorundayız.
Özgürlük yalnızca sandıkta oy kullanmak değildir.
Özgürlük yalnızca istediğin yere seyahat edebilmek değildir.
Özgürlük yalnızca istediğin kitabı okuyabilmek değildir.
Bunlar önemlidir.
Ama özgürlüğün daha sessiz bir boyutu vardır:
Kendi zamanın üzerinde söz sahibi olmak.
Kendi düşünceni kurabilmek.
Kendi hayatının anlamını belirleyebilmek.
Başkalarının başarı tanımlarından bağımsızlaşabilmek.
Ve gerektiğinde toplumun alkışladığı hayatı reddedebilmek.
Çünkü bazen insanın en büyük cesareti,
başkalarının “başarı” dediği şeyi başarısızlık pahasına reddedebilmektir.
Sonunda mesele ne kapitalizmle sınırlıdır ne sosyalizmle.
Ne patronla işçi arasındaki ilişkiye indirgenebilir ne de ekonomik sisteme.
Mesele daha temel:
İnsan kendi hayatının öznesi mi, nesnesi mi?
Eğer insan yalnızca üretmek, tüketmek, kazanmak, borçlanmak ve yeniden üretmek için yaşıyorsa;
eğer kendi zamanını başkalarının ihtiyaçlarına bütünüyle teslim ediyorsa;
eğer ne istediğini değil, kendisinden ne istendiğini biliyorsa;
eğer kendi hayatını yaşamaktan çok hayatını sürdürmeye çalışıyorsa;
o zaman modern çağın en büyük paradoksuyla karşı karşıyayız:
Hukuken özgür insan, fiilen kendi hayatının tutsağı olabilir.
Ve belki de bugün insanlığın kendisine sorması gereken en rahatsız edici soru şudur:
KÖLELİK BİTTİ Mİ?
Yoksa biz yalnızca…
zincirlerimizi görünmez hale getirip,
efendilerimizi içselleştirip,
itaatimizi “özgür tercih” diye adlandırıp,
kendi kafesimizin kapısını içeriden kilitleyerek
mi yaşamaya başladık?
Çünkü insanın elinden parasını almak onu yoksullaştırabilir.
İşini almak onu zor durumda bırakabilir.
Statüsünü almak onu yalnızlaştırabilir.
Ama zamanını elinden almak, çok daha büyük bir şey yapar:
Hayatını elinden alır.
Ve insanın kendisine ait olmayan bir hayatı, kendi hayatı sanarak yaşamasından daha büyük bir kölelik biçimi var mıdır?
Belki de özgürlük, zincirlerin kırılmasıyla değil; zincir taşıdığını fark etmekle başlar.
İşte yüzleşme tam burada başlar.
