30 Ağustos 1922: Türkiye Hakkında Karar Verme Yetkisinin Ankara’ya Geçtiği Gün
Büyük Taarruz yalnızca kazanılmış büyük bir meydan muharebesi değildi. Balkan bozgunlarından Birinci Dünya Savaşı'na, Mondros'tan Sevr'e kadar uzanan geri çekilişin sona erdiği; Türk milletinin kendi toprağı, devleti ve geleceği hakkında başkalarının karar vermesini reddettiği tarihsel kırılmaydı. 26 Ağustos'ta başlayan ve 9 Eylül'de İzmir'e ulaşan harekât ise askerî zaferin ötesinde, yeni Türk devletinin arkasındaki irade, tecrübe ve devlet kurma kudretini ortaya koydu.
30 Ağustos'u yalnız 30 Ağustos'tan başlayarak anlatmak eksik kalır.
Çünkü Büyük Taarruz'un gerçek anlamını görebilmek için birkaç gün değil, birkaç on yıl geriye bakmak gerekir.
Bir imparatorluk uzun süredir geri çekiliyordu.
Rumeli kaybedilmişti. Balkan Savaşları yalnız toprak kaybı değil, Osmanlı devlet ve asker kuşağının hafızasına kazınan büyük bir bozgun olmuştu. Ardından Birinci Dünya Savaşı geldi. Üç kıtada savaşmış bir devlet 1918 sonbaharında Mondros'a ulaştığında artık mesele yalnız imparatorluğun uzak topraklarını kaybetmesi değildi.
Bu kez Anadolu tehlikedeydi.
Nitekim Cumhuriyet'in kurucu kuşağının dünyasını anlamaya çalışırken bu tarihsel tecrübeyi gözden kaçırmamak gerekir. İnönü'nün hatıralarındaki cümleler son derece açıklayıcıdır. Onun kuşağının gençlik yıllarına, çökmekte olan büyük bir imparatorluğu kurtarma kaygısı hâkim olmuştu. Milli Mücadele sona erdiğinde ise amaç artık yalnız kurtulmak değil, “vatanı yeniden kurmak ve yükseltmek”, yepyeni bir Türkiye'nin temellerini atmaktı.
İşte 30 Ağustos, bu iki tarih arasındaki eşiktir.
Mondros'tan Sevr'e: Türkiye hakkında başkalarının karar verdiği dönem
30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi imzalandı.
İlk bakışta bir ateşkes gibi görünen hükümler, uygulamada Osmanlı egemenliğini gittikçe daraltacak bir mekanizmaya dönüştü. Ardından İstanbul işgal edildi; Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde yabancı kuvvetler bulunmaya başladı.
Ve 10 Ağustos 1920'de Sevr imzalandı.
Sevr hiçbir zaman yürürlüğe girmedi. Fakat tam da bu nedenle tarihsel anlamını küçümsememek gerekir. Çünkü belge, yenilmiş Osmanlı Devleti için öngörülen geleceğin ne olduğunu göstermektedir. Seha L. Meray ile Osman Olcay’ın Osmanlı İmparatorluğu'nun Çöküş Belgeleri çalışmasında da Sevr, yalnızca bir yenilgi belgesinin ötesinde, Türkiye açısından son derece ağır bir siyasal tasfiye projesi olarak değerlendirilmektedir.
Asıl mesele buydu:
Türkiye'nin geleceğine kim karar verecekti?
İstanbul'daki mağlup devlet mi?
Paris ve Londra mı?
Atina mı?
Yoksa Ankara'da toplanmış Büyük Millet Meclisi ve onun temsil ettiği millet mi?
Milli Mücadele'nin merkezindeki egemenlik meselesi burada ortaya çıkar.
Bu nedenle Büyük Taarruz'a yalnızca Türk ve Yunan orduları arasındaki bir askerî hesaplaşma olarak bakmak yetersizdir.
Savaş meydanında sonuçlandırılan mesele aynı zamanda bir egemenlik meselesiydi.
26 Ağustos: yıllarca hazırlanmış bir ordunun taarruzu
26 Ağustos 1922 sabahı başlayan Büyük Taarruz'un askerî başarısını değerlendirirken bazen çok önemli bir unsur gözden kaçar:
Bu orduyu yöneten kadro tecrübesiz değildi.
Tam tersine, Cumhuriyet'i kuracak askerî kadronun önemli bölümü Osmanlı İmparatorluğu'nun son derece ağır savaş ortamında yetişmişti.
Makedonya'da çetecilik ve karşı çetecilik faaliyetlerini görmüşlerdi.
Trablusgarp'ı yaşamışlardı.
Balkan Savaşları'nın bozgununu görmüşlerdi.
Çanakkale'de, Kafkasya'da, Irak'ta, Suriye'de ve başka cephelerde savaşmışlardı.
Birinci Dünya Savaşı'nın büyük ordularını, sevk ve idaresini, lojistiğini, geri çekilmeyi, savunmayı ve taarruzu yaşayarak öğrenmişlerdi.
İsmet İnönü bunu hatıralarında son derece yalın biçimde anlatır:
“Esasen kumanda heyetleri, subaylar, Birinci Cihan Harbinden çıkmış olan kadrodur. Onun için, muharebeleri, vaziyete hâkim olarak idare ediyorlar.”
Bu cümle Büyük Taarruz'un anlaşılması bakımından son derece önemlidir.
Türk ordusunun karşısında küçümsenecek bir kuvvet yoktu. Yunan ordusu dönemin modern silah ve araçlarıyla donatılmıştı. Ali Naci Karacan'ın aktardığı değerlendirmede Yunan kuvvetlerinin Batı'nın verdiği yeni araç ve malzemeye, güçlü silah donanımına ve Birinci Dünya Savaşı tecrübelerinden yararlanan bir eğitim anlayışına sahip olduğu özellikle belirtilmektedir.
Dolayısıyla 30 Ağustos'un sonucu yalnız sayı veya silah üstünlüğünün sonucu değildi.
Planlama, sevk ve idare, komuta, zamanlama, tecrübe ve irade zaferiydi.
30 Ağustos'tan 9 Eylül'e: zaferi olağanüstü yapan takip
Büyük Taarruz'un askerî büyüklüğü 30 Ağustos'ta sona ermez.
Belki de üzerinde en fazla durulması gereken noktalardan biri budur.
26 Ağustos'ta taarruza geçen Türk ordusu, 30 Ağustos'ta düşmanın ana kuvvetlerini Dumlupınar bölgesinde ağır bir yenilgiye uğrattı.
Fakat ordu durmadı.
Çünkü askerî tarihte düşmanı yenmek ile onun yeniden kuvvet oluşturmasını engellemek aynı şey değildir.
Bozguna uğrayan bir ordunun çekilmesine izin verilir, yeniden tertiplenmesine zaman bırakılırsa kazanılan meydan muharebesinin stratejik sonucu kaybedilebilir.
Türk ordusu bunu yapmadı.
Mustafa Kemal'in:
“Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir. İleri!”
emri tam da bu nedenle yalnız heyecan verici bir tarih cümlesi değildir.
Bir takip harekâtı emridir.
Türk kuvvetleri bozulan Yunan ordusunu takip ederek yaklaşık iki hafta içerisinde Afyon-Dumlupınar hattından İzmir'e ulaştı.
26 Ağustos'tan 9 Eylül'e uzanan bu ilerleyiş, dönemin ulaştırma ve haberleşme imkânları, Anadolu coğrafyası ve yıllardır savaşan ordunun şartları düşünüldüğünde olağanüstü bir harekât temposudur.
Bu bakımdan Büyük Taarruz'un son safhasını bir yıldırım harekâtı niteliğinde değerlendirmek yanlış olmayacaktır.
Falih Rıfkı Atay'ın Çankaya'daki hatırası bu psikolojiyi belki askerî raporlardan daha iyi anlatır. Yunan ordusunun imha edildiğini ve ordunun İzmir'e doğru ilerlediğini öğrendikten sonra Mustafa Kemal'in ilk hedefin Akdeniz olduğunu bildiren emrini okuduğunda hissettiği duyguyu şöyle özetler:
“Ne olmuştuk, biliyor musunuz? Kurtulmuştuk.”
İşte 9 Eylül'ün anlamı budur.
30 Ağustos'ta kazanılan meydan muharebesi, 9 Eylül'de stratejik sonuca dönüştürülmüştür.
Fakat asıl sonuç İzmir'de değil, Lozan'da görülecektir.
Büyük Taarruz'un tarihsel anlamı burada da bitmez.
Çünkü orduların kazandığı zafer bir süre sonra diplomatik güce dönüşecektir.
Türk ordusu İzmir'e ulaştıktan ve Çanakkale istikametine yöneldikten sonra artık karşısındaki devletlerin önünde 1920'nin Ankara'sı yoktur.
Kazanan bir ordu vardı.
Arkasında Büyük Millet Meclisi vardı.
Ve o Meclis adına konuşabilecek bir devlet iradesi ortaya çıkmıştı.
Ali Naci Karacan'ın aktardığı dönemin değerlendirmesi bunu çarpıcı biçimde gösteriyor. Büyük Millet Meclisi ordularının 26 Ağustos'tan Ekim ayına kadar gösterdiği askerî hareket kabiliyeti açık biçimde yeni Türkiye'nin gücünün göstergesi olarak sunulmaktadır.
Ardından Mudanya geldi.
Sonra Lozan.
Lozan Konferansı'nın daha ilk gününde İsmet Paşa'nın davranışı yeni durumun diplomatik ifadesiydi:
Eşit devletler olarak konuşulacaktı; üstünlük kabul edilmeyecekti. İsmet Paşa, Mondros’tan değil, Mudanya’dan geliyordu.
Bu tavır tesadüfen ortaya çıkmadı.
Arkasında 30 Ağustos vardı.
Çünkü diplomaside eşitlik talep etmek başka, bu eşitliği karşı tarafa kabul ettirebilecek siyasal ve askerî kudrete sahip olmak başka şeydir.
Lozan'da masaya oturan Türkiye, artık Sevr kendisine sunulduğunda onu kabul etmesi beklenen devlet değildi.
30 Ağustos'tan Lozan'a: askerî güçten siyasî egemenliğe
Mustafa Kemal'in Lozan görüşmelerinin kesintiye uğradığı sırada yaptığı değerlendirme bu bağlantıyı açık biçimde kurar.
Türk ordularının büyük zaferi kazandığını, önlerinde kendilerini durduracak engel kalmadığını; buna rağmen Türkiye barış istediği için ordunun durdurularak temsilcilerin konferansa gönderildiğini belirtir. Fakat karşısındakilerin yalnız son üç-dört yıllık savaşı değil, “üç dört yüz senelik bir hesabı” görmeye kalkıştıklarını söyler.
İşte Büyük Taarruz'un gerçek tarihsel büyüklüğü burada ortaya çıkıyor.
30 Ağustos yalnız Yunan ordusunun yenildiği tarih değildir.
Osmanlı'nın yüzyıllardır süren geri çekilişinin durdurulduğu tarihtir.
9 Eylül yalnız İzmir'in kurtuluş günü değildir.
30 Ağustos'ta elde edilen askerî sonucun geri döndürülemez hâle getirildiği gündür.
Mudanya yalnız bir mütareke değildir.
Savaş alanındaki yeni güç dengesinin diplomasi tarafından kabul edilmeye başlanmasıdır.
Lozan da yalnız bir barış antlaşması değildir.
30 Ağustos'ta savaş meydanında yaratılan egemenlik gerçeğinin uluslararası hukuk alanındaki karşılığıdır.
Bu nedenle 30 Ağustos'u anlamak için Sevr'e de bakmak gerekir, Lozan'a da.
Balkan bozgununu da hatırlamak gerekir, 9 Eylül'ü de.
Ve en önemlisi, Türk ordusunu yöneten subay kuşağının hangi tarihsel tecrübelerden geçtiğini bilmek gerekir.
Onlar bir imparatorluğun savaşarak geri çekildiği cephelerde yetişmişlerdi.
Yenilgiyi görmüşlerdi.
Toprak kaybetmenin ne olduğunu biliyorlardı.
Ordunun dağılmasını görmüşlerdi.
İşgali yaşamışlardı.
Ve tam da bu nedenle 1922'de ellerine geçen tarihsel fırsatın ne anlama geldiğini biliyorlardı.
Türkiye hakkında artık Türkiye karar verecekti
Belki 30 Ağustos'un bugüne bıraktığı en önemli cümle budur.
Bağımsızlık yalnız bayrağın bir toprak üzerinde dalgalanması değildir.
Bir devletin kendi toprağını kendi gücüyle koruyabilmesi, kendi rejimini kendisinin belirleyebilmesi ve iç ve dış siyasasını başkasının baskısı altında kalmadan yürütebilmesidir. Recep Peker’in 1930’lardaki İnkılâp Derslerinde de istiklâlin ilk şartı devletin kendi gücüyle koruduğu ulusal toprak; ikinci şartı ise ülkenin iç siyasasının dış tazyikten bağımsız belirlenebilmesi olarak tarif edilmişti.
26 Ağustos 1922 sabahı başlayan Büyük Taarruz işte bu bağımsızlığın askerî temelini kurdu.
30 Ağustos, onu kesinleştirdi.
9 Eylül stratejik sonuca ulaştırdı.
Mudanya siyasî sonuca dönüştürmeye başladı.
Lozan ise dünyaya tescil ettirdi.
Ve bütün bu zincirin sonunda ortaya çıkan temel gerçek şuydu:
Türkiye'nin sınırları, rejimi, devleti ve geleceği hakkında karar verme yetkisi artık Londra'da, Paris'te ya da başka bir başkentte değil; Ankara'daydı.
30 Ağustos'un asıl zaferi budur.
26 Ağustos'ta başlayan Büyük Taarruz bağımsızlığın askerî temelini kurmuş, 30 Ağustos bunu kesinleştirmiş, 9 Eylül stratejik sonucu yaratmış, Lozan uluslararası alanda tescil etmiş ve tüm bu işlerin beyni olan Mustafa Kemal Atatürk, yeni devletin rejimini “Cumhuriyet” olarak belirlemiştir. Bu yeni devleti yönetmek ve Cumhuriyet rejimini kurumsallaştırmak üzere de Cumhuriyet Halk Partisi'ni kurmuştur.
