ATATÜRK’ÜN 1930 YILINDAKİ ISTIRABI: HER ŞEYİ BİR KİŞİDEN BEKLEMEK
1930 yılı… Cumhuriyet henüz yedi yaşında. Türkiye, uzun savaş yıllarının ardından yoksulluğu, eğitimsizliği ve ekonomik yıkımı aşmaya çalışıyor.
Atatürk, ülkenin durumunu yerinde görmek ve halkın sorunlarını dinlemek amacıyla yurt gezilerine çıkıyor.
Ancak gördükleri onu derinden üzüyor. Hasan Rıza Soyak’ın, Yapı Kredi Bankası Kültür Yayınları’ndan çıkan Atatürk’ten Hatıralar adlı eserinde bu ziyaret şöyle anlatılıyor:
“... 1930 yılı baharında yaptığı bir yurt gezisinde İzmir’den Antalya’ya gitmek üzere trenle ayrılmış, yolda halk ile temas ede ede ve bir gece Aydın’da, bir gece de Isparta’da kaldıktan sonra akşamüstü Antalya’ya varmıştı... Refakatinde bulunanlardan, biraz sonra sofrada buluşmak üzere ayrıldı, beni yanına alarak odasına girdi ve kapıyı kapattı; bir koltuğa yığılır gibi oturdu; eliyle işaret ederek beni de oturttu. Çok yorgun, düşünceli ve sinirli görünüyordu; bir sigara yaktı:
‘Bunalıyorum çocuk, büyük bir ıstırap içinde bunalıyorum! Görüyorsun ya, her gittiğimiz yerde mütemadiyen dert, şikâyet dinliyoruz. Her taraf derin bir yokluk, maddi, manevi bir perişanlık içinde. Ferahlatıcı pek az şeye rastlıyoruz; maateessüf (ne yazık ki) memleketin hakiki durumu bu işte! Bunda bizim bir günahımız yoktur, uzun yıllar, hatta asırlarca dünyanın gidişinden gafil, bir takım şuursuz idarecilerin elinde kalan bu cennet memleket, düşe düşe şu acınacak hâle düşmüş. Memurlarınız henüz istenilen seviyede ve kalitede değil, çoğu görgüsüz, kifayetsiz ve şaşkın. Büyük istidatlara (doğuştan gelen yetenek) sahip zavallı halkımız ise kendisine mukaddes akideler şeklinde telkin edilen bir sürü batıl görüş ve inanışların tesiri altında uyuşmuş, kalmış.’
Atatürk’ü düşündüren yalnızca ülkenin içinde bulunduğu yoksulluk değildi. Onu daha çok üzen, toplumun bütün beklentilerini tek bir kişiye bağlamasıydı. Bu düşüncesini şöyle dile getiriyordu:
‘Bu arada beni en çok üzen şey, halkımızın zihninde kökleştirilmiş olan, her şeyi başta bulunandan bekleme itiyadı (huy ve karakter anlayışı)… Herkes büyük bir tevekkül ve rehavet içinde, bütün iyilikleri bir şahıstan, yani şimdi benden istiyor, benden bekliyor; fakat nihayet ben de bir insanım be birader, kutsi bir kuvvetim yoktur ki.’
Bu sözler, bir devlet kurucusunun önemli bir toplumsal soruna dikkat çektiğini gösteriyor. Atatürk, her şeyi kendisinin yapmasını bekleyen bir toplum değil; kendi gücüne güvenen, düşünen ve sorumluluk üstlenen bir millet istiyordu.
Onun şahsi idareye ilişkin sözleri de aynı anlayışın devamıdır:
‘Biz, öteden beri, böyle bir idareyi bertaraf etmek için mücadele ettik; şimdi nasıl olur da benim aynı yola gitmekliğim, yeniden devlet hayatında tarafımdan böyle bir çığır açılması istenebilir.’
Atatürk, devlet yönetiminde kişilerin değil, kurumların ve kuralların belirleyici olmasını önemsiyordu. Uzmanlık gerektiren konularda yetkili kişilerin işine müdahale etmenin yanlışlığını da açıkça ifade ediyordu. Ona göre iyi yönetim, her şeyi bir kişinin bilmesi ve yapması değil, işin ehline verilmesiydi.
‘... Bütün bu dertlerin, bütün bu ihtiyaçların giderilmesi, her şeyden evvel pek başka şartlar altında yetişmiş, bilgili, geniş düşünceli, azim, feragat ve ihtisas sahibi adam meselesidir, sonra da zaman ve imkân meselesi. Bu itibarla evvela kafaları ve vicdanları köhne, geri, uyuşturucu fikir ve inançlardan temizleyeceksin, işlerinin ehli, idealist ve enerjik insanlardan mürekkep, muntazam, her parçası yerli yerinde, modern bir devlet makinası kuracaksın, sonra bu makine halkın başında ve halkla beraber durmadan çalışacak, maddi ve manevi her türlü istidat ve kaynaklarımızı faaliyete getirecek, işletecek, böylece memleket ileriye, refaha doğru yol alacak. Başka çaremiz yoktur, ileri milletler seviyesine erişmek işini, bir yılda, beş yılda, hatta bir nesilde tamamlamak da imkânsızdır.
Biz şimdi o yol üzerindeyiz; kafileyi hedefe doğru yürütmek için, beşer takatinin üstünde, gayret sarf ediyoruz, başka ne yapabiliriz ki!’
Biraz durdu, gözleri dolmuştu; elleri hafifçe titriyordu.
‘Kalk, bana bir kahve getirmelerini söyle,’ dedi.
Getirilen kahveyi yavaş yavaş içti; sonra her zamanki metin sesiyle konuştu:
‘Her ne hâl ise! Yeise değil (İslam inancına göre Yaratıcı’nın rahmetinden ümit kesmek kesin bir dille yasaklanmıştır – Zümer Suresi, 53. ayet), hatta ufak bir tereddüde dahi düşmeye mahal yoktur; hâlimizi bilmekle beraber cesaretimizi kaybetmemeli, ümit ve şevk içinde yolumuza devam etmeliyiz; er geç, fakat muhakkak gayemize varacağız...’
Atatürk’ün 1930 yılında dile getirdiği bu düşünceler, yalnızca o dönemin koşullarını anlatan hatıralar değildir. Aynı zamanda Cumhuriyet’in hangi anlayışla yaşatılması gerektiğini de gösterir.
Atatürk’ün büyüklüğü yalnızca bağımsızlık savaşını kazanmasında ve Cumhuriyet’i kurmasında değil, milletin kendi ayakları üzerinde durmasını istemesinde de aranmalıdır.
Liderler yol gösterir, kurumlar güvence sağlar, siyaset çözüm üretir. Ancak bir ülkenin geleceğini, sorumluluk alan ve kendi gücüne inanan yurttaşlar kurar.
**Saygı, minnet ve özlemle…
Ruhun şad olsun ATAM.**
10 KASIM 1938 – SONSUZA DEK…
