Bir Düzenin Ahlakını, Dürüst İnsanlara Ödettiği Bedelden Anlarsınız
Bu durum yalnızca bireysel bir ahlak sorunu değildir.
“İnsanlar bozuldu”, “artık kimse dürüst değil”, “herkes kendi çıkarını düşünüyor” demek kolaydır. Fakat bu cümleler çoğu zaman asıl soruyu görünmez kılar:
İnsanları bu davranışlara iten düzen nasıl bir düzendir?
Çünkü insan davranışını yalnızca karakter belirlemez. İçinde yaşadığı kurumlar, hukuk düzeni, ekonomik ilişkiler, siyasal kültür ve güç dağılımı da insanı biçimlendirir.
Eğer emek veren yerinde sayıyor, liyakat sahibi olan bekletiliyor, hakkını arayan dışlanıyor; buna karşılık tanıdığı olan, siyasi bağlantısını kullanan veya güçlü birinin himayesine giren yükseliyorsa, artık yalnızca bireylerin ahlakını tartışamayız.
Sistemin kendisini tartışmak zorundayız.
Çünkü bir düzen, insanlara yalnızca yazılı kurallarla değil, ödüllendirdiği ve cezalandırdığı davranışlarla da neyin doğru olduğunu öğretir.
Dürüstlük kaybettiriyor, sadakat kazandırıyorsa insanlar bir süre sonra dürüstlüğün değil, sadakatin değerli olduğuna inanır.
Liyakat değil bağlantı kapı açıyorsa insanlar yeteneklerini geliştirmek yerine bağlantılarını geliştirmeye başlar.
Hakkını hukuk yoluyla aramak sonuç vermiyor, güçlü birini tanımak işleri çözüyor ise hukuk, insanların zihninde de değer kaybetmeye başlar.
İşte toplumsal çürüme böyle başlar.
Sessizce.
Gündelik hayatın içine yerleşerek.
Kimsenin bir sabah uyanıp “Bugün ahlakı terk ediyoruz” demesine gerek kalmadan.
Kamu kaynakları ve görevler liyakat yerine siyasi yakınlığa, kişisel ilişkilere veya sadakate göre dağıtıldığında yalnızca birilerinin hakkı yenmiş olmaz.
Toplumun adalet duygusu aşınır.
Çünkü insanlar aynı davranışın farklı insanlara farklı sonuçlar doğurduğunu görmeye başlar.
Birinin yaptığı hata affedilir, diğerinin aynı hatası büyütülür.
Birinin yakınına kapılar açılır, diğerinin yıllarca verdiği emek görmezden gelinir.
Birinin eleştirisi “demokrasi”, diğerinin eleştirisi “ihanet” sayılır.
Birinin siyasi bağlantısı “tecrübe”, diğerinin bağlantısı “torpil” diye tarif edilir.
Böyle bir ortamda hukuk yalnızca mahkeme salonlarında değil, insanların vicdanında da yara alır.
Çünkü adaletin yerini şu soru almaya başlar:
“Kim haklı?” değil, “Kimin arkasında kim var?”
Bu, herhangi bir toplum için son derece tehlikeli bir eşiktir.
Denetleyici kurumlar etkisizleştiğinde, yargıya güven zedelendiğinde ve bağımsız basın görevini yerine getiremediğinde çıkar ilişkilerine itiraz etmek daha da zorlaşır.
Çünkü arsızlık çoğu zaman yalnızca kişisel cesaretten beslenmez.
Cezasızlık duygusundan beslenir.
Hesap vermeyeceğine inanan insanın rahatlığı başka bir şeydir.
Eleştirilmeyeceğini düşünenin pervasızlığı başka.
Arkasında bir güç olduğunu bilen kişinin özgüveni ise bambaşkadır.
Bu yüzden bazı insanların ölçüsüz rahatlığını “özgüven” diye açıklamak yanlıştır.
Bazen o rahatlığın adı özgüven değil, hesap vermeyeceğine dair inançtır.
Ve cezasızlık duygusu yaygınlaştığında yalnızca suçlar değil, toplumun ahlaki ölçüleri de değişir.
Arsızlık kurnazlık diye sunulur.
Biat sadakat diye pazarlanır.
Suskunluk olgunluk sayılır.
Liyakatsizlik “siyasetin gereği” diye normalleştirilir.
Sonra da bütün bunlara tek bir cümleyle kılıf bulunur:
“Düzen böyle.”
Hayır.
Düzen böyle olmak zorunda değildir.
Bu, siyasetin doğal sonucu değildir.
Bu, siyasetin ahlaki sınırlarını kaybetmesidir.
Asıl tehlike ise bundan sonra başlar.
Dürüst insan bir süre mücadele eder.
Sonra yorulur.
Sonra yalnızlaşır.
Sonra kendi değerlerinden kuşku duymaya başlar.
“Ben de onlar gibi davransaydım daha mı rahat yaşardım?”
“Ben de birilerini tanısaydım işlerim daha mı kolay çözülürdü?”
“Ben de susup kenara çekilseydim daha mı az bedel öderdim?”
İşte bir toplum açısından en ağır yenilgi budur.
Çünkü insanın haksızlığa uğraması kadar tehlikeli olan, haksızlığa uğradığı için kendi dürüstlüğünden şüphe etmeye başlamasıdır.
O noktada sistem yalnızca bir insanın hakkını elinden almamıştır.
Onun inancını da aşındırmıştır.
İnsanın kendisine, çevresine ve yaşadığı topluma duyduğu güveni zedelemiştir.
Ve güven kaybolduğunda toplum çözülmeye başlar.
Herkes kendi başının çaresine bakar.
Dayanışmanın yerini hesapçılık alır.
Ortak hakların yerini kişisel kurtuluş çabası alır.
İnsanlar “Birlikte ne yapabiliriz?” diye sormak yerine “Ben kendimi nasıl kurtarırım?” diye düşünmeye başlar.
Çürümüş düzenlerin en büyük başarısı da budur: İnsanları birbirlerine karşı güvensiz hâle getirmek.
Çünkü birbirine güvenmeyen insanlar ortak bir adalet talebi etrafında birleşemez.
Burada siyaset de ciddi bir sınavla karşı karşıyadır.
Demokrasi yalnızca seçim kazanmak değildir.
Demokrasi, kazananın da denetlenebilmesidir.
Siyaset yalnızca iktidara gelmek değildir.
Siyaset, iktidarın nasıl kullanılacağına dair ahlaki bir sorumluluktur.
Parti disiplini, sorgusuz itaat değildir.
Siyasi sadakat, kişiye biat değildir.
Örgütlü olmak, eleştirememek değildir.
Ve kendi mahallesindeki yanlışlara sessiz kalan birinin başka mahallelerdeki adaletsizlikler üzerine konuşması, siyasal ahlak açısından ciddi bir çelişkidir.
Çünkü gerçek adalet, karşı taraf yaptığında suç, bizim taraf yaptığında mazeret üretmez.
Ahlakın en zor sınavı da budur.
Kendi çıkarınıza dokunduğu anda bile doğruyu savunabilmek.
Kendi arkadaşınızın yanlışına da itiraz edebilmek.
Kendi siyasi çevrenize de hesap sorabilmek.
Kendi mahallenizin hatasını da görebilmek.
Aksi hâlde savunduğunuz şey adalet değil, tarafgirlik olur.
Bugün asıl konuşmamız gereken mesele budur.
Kim iktidarda?
Kim muhalefette?
Kim hangi makamda?
Kim hangi partide?
Bunların hepsi önemlidir.
Ama daha önemli bir soru vardır:
O makamlar nasıl kullanılıyor?
Liyakat mi esas alınıyor?
Şeffaflık mı?
Hesap verebilirlik mi?
Yoksa sadakat mi?
Yakınlık mı?
Kişisel çıkar mı?
Çünkü isimler değişebilir.
Partiler değişebilir.
Koltuklar değişebilir.
Ama zihniyet değişmiyorsa, toplum yalnızca nöbet değişimi yaşamış olur.
Gerçek değişim, makam sahiplerinin değişmesinden önce kuralların değişmesiyle başlar.
Aynı davranışın kim tarafından yapıldığına göre farklı değerlendirilmediği bir hukuk düzeni…
İşin ehline verildiği bir kamu düzeni…
Eleştirinin tehdit olarak görülmediği bir siyasal kültür…
Basının görevinin iktidarı veya muhalefeti memnun etmek değil, gerçeği ortaya çıkarmak olduğu bir anlayış…
Ve en önemlisi, güçlü olanın da hesap verebildiği bir devlet düzeni…
İhtiyacımız olan budur.
Çünkü bir ülkenin gerçek çöküşü yalnızca ekonominin bozulmasıyla başlamaz.
Önce güven azalır.
Sonra adalet duygusu.
Ardından liyakat.
Sonra kurumlara inanç.
En sonunda insanlar birbirine ve kendi değerlerine güvenmemeye başlar.
İşte o noktada toplumun en büyük kaybı para, makam veya fırsat değildir.
İnsanların iyi olmanın hâlâ anlamlı olduğuna dair inancını kaybetmesidir.
Çocuklarınıza “Çalışırsanız başarırsınız” dersiniz.
Onlar çalışıp karşılığını alamayanları görür.
“Dürüst olun” dersiniz.
Dürüst insanların geride bırakıldığını görür.
“Hakkınızı arayın” dersiniz.
Hakkını arayanların yalnızlaştırıldığını görür.
Sonra da dönüp gençlere kızarsınız:
“Bu gençler neden sisteme güvenmiyor?”
Belki de önce kendimize sormamız gereken soru şudur:
Biz onlara güvenebilecekleri nasıl bir sistem bıraktık?
İnsanın hayatta kalabilmek için kuşkucu, hesapçı, fırsatçı ve acımasız birine dönüşmek zorunda bırakılması yalnızca bireyin kaybı değildir.
Bu, toplumsal bir yıkımdır.
Çünkü toplumun ahlakı, en güçlülerinin davranışlarından çok, dürüst insanların davranabilme özgürlüğüyle ölçülür.
Dürüst insan konuşabiliyor mu?
Hakkını arayabiliyor mu?
Liyakat talep edebiliyor mu?
Güçlü birine yaslanmadan işini yapabiliyor mu?
Eleştirdiği için dışlanmıyor mu?
Hukuka güvenebiliyor mu?
Eğer bunların cevabı “hayır” ise, o toplumun ahlakı üzerine uzun nutuklar çekmenin pek anlamı yoktur.
Çünkü ahlak, kürsülerde değil; sistemin insanlara uyguladığı muamelede görünür.
Bu yüzden dürüst insana “Biraz uyanık ol” demek yerine, düzeni sorgulamak gerekir.
“Herkes böyle yapıyor” demek yerine, neden böyle bir düzen kurulduğunu sormak gerekir.
“Böyle gelmiş, böyle gider” demek yerine, “Böyle gelmiş olabilir; ama böyle gitmek zorunda mı?” diye sormak gerekir.
Ve artık şu soruları sormaktan da çekinmemek gerekir:
Kim kimi korudu?
Kim hangi kapıyı açtı?
Kim hangi haksızlığı görmezden geldi?
Kim hangi yanlışa sessiz kaldı?
Kim liyakat yerine sadakati tercih etti?
Kim eleştiriyi susturdu?
Kim hesap vermekten kaçtı?
Ve kim bütün bunları bilmesine rağmen yalnızca kendi çıkarı zarar görmediği için sustu?
Çünkü hiçbir çürümüş düzen yalnızca kötü insanların gücüyle ayakta kalmaz.
Onu ayakta tutan, zamanla normalleştiren sessizliktir.
Bu nedenle hesap sormak düşmanlık değildir.
Eleştirmek ihanet değildir.
Sorgulamak nankörlük değildir.
Tam tersine, gerçek bağlılık bazen alkışlamak değil, yanlış yapıldığında “Hayır, burada yanlış yapıyorsunuz” diyebilmektir.
Gerçek demokrasi de tam burada başlar.
Kendi tarafınıza da hesap sorabildiğiniz yerde.
Kendi çıkarınıza rağmen adaleti savunabildiğiniz yerde.
Güçlü olanın karşısında susmadığınız yerde.
Ve en önemlisi, dürüst insanın yalnız kalmadığı yerde.
Çünkü mesele yalnızca bugünün haksızlıkları değildir.
Mesele, yarının normalinin ne olacağıdır.
Bugün torpili normalleştirirsek, yarın liyakatsizliği sorgulayamayız.
Bugün çifte standardı savunursak, yarın adalet istediğimizde kimse bizi ciddiye almaz.
Bugün kendi tarafımızın yanlışına sessiz kalırsak, yarın başkasının yanlışına karşı söyleyecek ahlaki sözümüz kalmaz.
Ve bugün dürüst insanların yanında durmazsak, yarın dürüst insan bulamamaktan şikâyet etmenin hiçbir anlamı olmaz.
Çünkü toplumlar yalnızca yasalarla değil, neyi normal kabul ettikleriyle şekillenir.
Bugün neyi ödüllendiriyorsak, yarının düzenini onun üzerine kuruyoruz.
O nedenle mesele yalnızca kimin kazandığı değildir.
Mesele, nasıl kazandığıdır.
Mesele yalnızca kimin iktidarda olduğu değildir.
Mesele, iktidarı nasıl kullandığıdır.
Mesele yalnızca kimin makamda olduğu değildir.
Mesele, o makamı kimin hakkıyla taşıdığıdır.
Ve mesele yalnızca kimin kaybettiği değildir.
Mesele, neden dürüst insanların kaybettiğidir.
İşte bu yüzden bir düzenin ahlakını, güçlülerine sunduğu imkânlardan okuyamazsınız.
Çünkü güçlüler zaten birçok imkâna sahiptir.
Bir düzenin gerçek ahlakı, güçsüzün hakkını nasıl koruduğunda, dürüst insanın önünü nasıl açtığında ve gücü elinde tutanlardan nasıl hesap sorduğunda ortaya çıkar.
Ve eğer dürüst olmak sürekli bedel ödemek anlamına geliyorsa…
Eğer liyakat dezavantaj hâline gelmişse…
Eğer hakkını aramak cesaret istiyorsa…
Eğer susmak yükselmenin, konuşmak kaybetmenin şartı olmuşsa…
Artık dönüp dürüst insana “Neden mücadele etmiyorsun?” diye sormak kolaycılıktır.
Asıl soru şudur:
Dürüstlüğü neden bu kadar pahalı hâle getirdiniz?
İşte hesaplaşmamız gereken yer tam burasıdır.
Çünkü bir toplumda dürüstlük cezalandırılıyor, arsızlık ödüllendiriliyorsa sorun dürüst insanların fazla hassas olması değildir.
Sorun, düzenin fazla arsızlaşmış olmasıdır.
Ve sonunda yine aynı gerçeğe dönüyoruz:
Bir düzenin ahlakını, dürüst insanlara ödettiği bedelden anlarsınız.
Dürüst insanların kaybettiği yerde yalnızca dürüstler kaybetmez.
Hukuk kaybeder.
Liyakat kaybeder.
Vicdan kaybeder.
Güven kaybeder.
Ve sonunda, hepimiz kaybederiz.
