YALANIN SİYASETTEKİ MİMARİSİ
Söylenmesi bir katman, yakalanması ikinci katman, savunulması ise bambaşka bir siyasal yapı kurar.
Yalanın icadı...
Söylenmesi...
Yakalanması...
Birer katmandır.
Ama asıl eşik, yalanın savunulmasıyla geçilir.
Çünkü bir siyasetçi yalan söylediğinde henüz ortada yalnızca bir cümle vardır.
Yanlış bir cümle.
Eksik bir bilgi.
Gerçeği çarpıtan bir iddia.
Belki bir propaganda cümlesi.
Belki seçmene verilmiş gerçek dışı bir vaat.
Fakat yalan ortaya çıktığında siyasetçinin önünde bir tercih belirir:
Gerçeği kabul etmek mi, yoksa yalanı kurtarmak mı?
İkinci yol seçildiği anda artık yalnızca bir yalan savunulmaz.
Bir anlatı inşa edilmeye başlanır.
Önce açıklama gelir.
Sonra açıklamayı açıklayan başka bir açıklama.
Ardından yeni bir gerekçe.
Sonra suçun başkasına atılması.
“Yanlış anlaşıldı.”
“Bağlamından koparıldı.”
“Çarpıtıldı.”
“Rakiplerimiz kullanıyor.”
“Medya manipülasyon yapıyor.”
“Bize karşı operasyon var.”
Ve nihayet...
İlk yalanı korumak için yeni yalanlar devreye girer.
Bir cümle, zamanla bir mimariye dönüşür.
SİYASETTE YALANIN İLGİNÇ BİR ÖZELLİĞİ VAR
Bir siyasetçinin söylediği her yanlış söz, hukuken otomatik olarak suç değildir.
Bu ayrım önemlidir.
Çünkü demokratik toplumlarda siyasal ifade alanının geniş olması gerekir. Siyasetçiler sert konuşabilir, iddia ortaya koyabilir, eleştirebilir, siyasi değerlendirme yapabilir ve yanılabilir.
Anayasa Mahkemesi de siyasetçilerin ve kamu gücü kullanan kişilerin eleştiriye sıradan kişilere göre daha fazla katlanması gerektiğini, siyasi tartışmanın demokratik sistem açısından özel bir önem taşıdığını vurguluyor.
Dolayısıyla mesele:
“Siyasetçi yalan söyledi, neden hapse girmiyor?”
kadar basit değildir.
Hukukun görevi, her yanlış siyasi cümleyi cezalandırmak değildir.
Çünkü böyle bir sistem kurulursa, iktidarın veya yargının “yalan” tanımı üzerinden siyasi ifadeyi bastırma riski de ortaya çıkar.
Ama buradan şu sonucu çıkarmak da mümkün değildir:
“Siyasetçi istediği yalanı söyleyebilir ve bunun hiçbir sonucu yoktur.”
Tam tersine.
Hukuki ceza ile siyasi bedel birbirinden farklıdır.
HUKUKUN CEZALANDIRMADIĞINI DEMOKRASİ HATIRLAYABİLİR
Hukuk her siyasi yalanı cezalandırmayabilir.
Ama toplum hatırlayabilir.
Gazeteci sorgulayabilir.
Araştırmacı belgeleyebilir.
Muhalefet karşılaştırabilir.
Sivil toplum inceleyebilir.
Seçmen sorabilir:
“Bunu söylediniz. Doğru çıktı mı?”
İşte demokratik denetimin en basit ama en güçlü sorusu budur.
Çünkü siyasette her yanlış sözün mahkeme salonuna taşınması gerekmeyebilir.
Fakat hiçbir siyasetçinin söyledikleri kamusal hafızadan silinmek zorunda değildir.
Asıl mesele burada başlar.
YALAN YAKALANDIĞINDA NE OLDUĞU ÖNEMLİDİR
Bir siyasetçi yanlış bilgi verdi.
Yakalandı.
Önünde iki yol var:
“Yanlış söyledim.”
veya:
“Ben yanlış söylemedim; siz yanlış anladınız.”
İkinci yol seçildiğinde siyasal mekanizma değişmeye başlar.
Çünkü artık gerçek tartışılmıyordur.
Gerçeğin tartışılması tartışılmaktadır.
Sorun, söylenen söz olmaktan çıkar.
Sorunun konuşulması sorun hâline gelir.
Sonra taraftarlar devreye girer.
“Rakipleri de yapıyor.”
“Bunu neden şimdi gündeme getiriyorsunuz?”
“Bütün siyasetçiler böyle.”
“Bizimkiler en azından ülkeyi düşünüyor.”
Ve bir süre sonra ortada çok tuhaf bir durum oluşur:
Yalanın doğruluğu değil, kimin söylediği tartışılır.
İşte siyasetin hakikatle ilişkisini bozan eşik budur.
YALAN, AİDİYET MESELESİNE DÖNÜŞÜRSE
Bir siyasetçinin yalanını bazen en çok siyasetçinin kendisi değil, taraftarları savunur.
Çünkü taraftar için mesele yalnızca siyasetçinin söylediği söz değildir.
Kendi siyasi kimliğidir.
Dün savunduğu bir siyasetçinin bugün yanlış yaptığını kabul etmek, insanın kendi önceki tercihiyle de yüzleşmesini gerektirir.
Bu yüzden insan zihni bazen gerçeği değiştirmek yerine gerçeğe ilişkin tutumunu değiştirir.
Sonra şu cümle ortaya çıkar:
“Bizim siyasetçimiz bunu yapmaz.”
Oysa demokratik siyasetin sağlıklı biçimi bunun tam tersidir:
“Bizim siyasetçimiz de hesap verebilir.”
Çünkü demokrasi, kendi tarafının yanlışını da görebilme cesaretidir.
ASLINDA SORUN YALANIN SÖYLENMESİNDEN ÇOK, SAVUNULMASIDIR
Bir insan yalan söyleyebilir.
Yanılabilir.
Korkabilir.
Kendini korumak isteyebilir.
Ama siyasetçinin yalanı kamusal alana çıktığı için başka bir boyut kazanır.
Çünkü siyasetçi yalnızca kendisi adına konuşmaz.
Kamu adına konuşur.
Devlet adına konuşabilir.
Partisi adına konuşabilir.
Milyonlarca insanın geleceğini etkileyen kararların savunucusu olabilir.
Bu nedenle siyasal yalanın toplumsal maliyeti sıradan bir yalandan daha büyük olabilir.
Fakat asıl tehlike, yanlışın kabul edilmemesidir.
Çünkü hata kabul edildiğinde süreç durabilir.
Ama hata savunulmaya başlandığında yeni açıklamalar gerekir.
Yeni açıklamalar yeni savunmalar doğurur.
Savunmalar yeni düşmanlar üretir.
Düşmanlar üretildikçe gerçek daha fazla bastırılır.
Ve sonunda ortaya şu çıkar:
Yalan artık bir söz değil, bir savunma sistemidir.
SONRA MEDYA DEVREYE GİRER
Yalanın siyasi mimarisi yalnızca siyasetçi tarafından kurulmaz.
Medya da bu mimarinin parçası olabilir.
Bir iddia tekrar tekrar yayınlanır.
Aynı cümle farklı ekranlarda farklı kişiler tarafından tekrarlanır.
Bir süre sonra toplumda şu yanılsama oluşur:
“Bu kadar insan söylüyorsa herhalde doğrudur.”
Oysa tekrar, kanıt değildir.
Çok kişi tarafından söylenmesi, bir iddiayı doğru yapmaz.
Bir milyon kez tekrarlanan yanlış, yine yanlıştır.
Fakat siyasetin en güçlü araçlarından biri tam da budur:
Hakikatin yerini tekrarın alması.
VE YALANIN SON KATMANI: NORMALLEŞME
Başlangıçta herkes konuşur.
Sonra tartışma azalır.
Sonra insanlar yorulur.
Sonra unutulur.
Sonra aynı yöntem tekrar kullanılır.
En sonunda kimse şaşırmaz.
İşte yalanın en tehlikeli aşaması budur.
Normalleşme.
Çünkü açık yalanla mücadele edilebilir.
Ama normalleşmiş yalanla mücadele etmek çok daha zordur.
İnsanlar artık yalanı sorgulamaz.
Çünkü alışmıştır.
Alışkanlık, hakikatin en güçlü düşmanlarından biridir.
SİYASETTE CEZA YOKSA, BEDEL DE Mİ YOK?
Hayır.
Burada hukuki ceza ile siyasi bedeli birbirinden ayırmak gerekiyor.
Her yalanın ceza hukuku kapsamında yaptırımı olması, demokratik ifade özgürlüğü açısından doğru bir yaklaşım olmayabilir.
Ancak siyasi hayatın başka denetim mekanizmaları vardır.
Basın.
Meclis denetimi.
Muhalefet.
Sivil toplum.
Bağımsız araştırmalar.
Kamuoyu.
Ve en önemlisi:
Seçmen hafızası.
Bir siyasetçi bugün söylediğini yarın inkâr edebilir.
Ama toplum dün ne söylediğini hatırlıyorsa, siyasetçinin sözlerinin bir maliyeti vardır.
İşte demokrasinin görünmeyen cezası burada ortaya çıkar:
Güven kaybı.
ÇÜNKÜ SİYASETÇİNİN EN BÜYÜK SERMAYESİ GÜVENDİR
Para yeniden kazanılabilir.
Makam yeniden kazanılabilir.
Seçim yeniden yapılabilir.
Ama güven kaybolduğunda siyasetçinin her yeni sözü şüpheyle karşılanır.
“Bunu gerçekten mi söylüyor?”
“Yine mi?”
“Daha önce ne demişti?”
“Hangisi doğru?”
İşte yalanın uzun vadeli maliyeti budur.
Hukuk her yalanı cezalandırmayabilir.
Ama güven kaybı, siyasetin doğal hesabıdır.
ASLINDA SORUN SADECE SİYASETÇİLER DEĞİL
Burada kendimize de bakmak zorundayız.
Çünkü siyasetçi toplumdan bağımsız bir varlık değildir.
Toplum neyi ödüllendirirse siyasetçi onu tekrar etmeye meyleder.
Eğer seçmen yalnızca kendi hoşuna giden sözleri doğru kabul ederse...
Eğer kendi partisinin yanlışını görmezden gelip rakibinin yanlışını büyütürse...
Eğer “bizimkiler yapmaz” diyerek kanıtı reddederse...
Siyasetçi için gerçeği söylemenin değil, kendi kitlesini memnun etmenin daha kazançlı olduğu bir ortam oluşur.
İşte burada sorumluluk yalnızca siyasetçinin değildir.
Seçmenin de hakikat karşısındaki tavrı siyasetin dilini belirler.
GERÇEK DEMOKRASİ, KENDİ TARAFININ YALANINI DA REDDETMEKTİR
Rakibinin yalanını yakalamak kolaydır.
Zaten onu dinlerken şüpheyle dinliyorsundur.
Asıl sınav, kendi tarafının söylediği sözle karşılaştığında başlar.
“Bu benim partimden.”
“Bu benim liderim.”
“Bu benim adayım.”
“Bu benim dünya görüşüm.”
Ve sonra şu soru:
“Ama doğru mu?”
Demokrasinin ahlaki omurgası belki de tam olarak budur.
Çünkü hakikat parti üyesi değildir.
Sağcı değildir.
Solcu değildir.
İktidar değildir.
Muhalefet değildir.
Hakikat, hiçbir siyasi partinin mülkü değildir.
YALANIN GERÇEK İKTİDARI
Yalan söylendiğinde bir söz ortaya çıkar.
Yakalandığında bir kriz başlar.
Savunulduğunda bir anlatı kurulur.
Tekrarlandığında propaganda olur.
Taraftarlarca sahiplenildiğinde aidiyet meselesine dönüşür.
Medya tarafından normalleştirildiğinde toplumsal gerçeklik gibi görünmeye başlar.
Ve insanlar artık sorgulamayı bıraktığında...
Yalan iktidara gelmiş demektir.
Ama burada çok önemli bir ayrıntı var:
Yalanın iktidarı, insanların ona inanmasıyla değil yalnızca;
ona itiraz etmekten vazgeçmesiyle güçlenir.
Bu nedenle hakikat mücadelesi bazen büyük sloganlarla başlamaz.
Basit bir soruyla başlar:
“Kaynağın ne?”
Sonra ikinci soru gelir:
“Kanıtın ne?”
Sonra üçüncüsü:
“Daha önce ne söylemiştin?”
Ve
