DEVLETİN KASASI DOLARKEN EMEKÇİNİN CEBİ NEDEN BOŞALIYOR?
Vergi herkesten alınıyor ama yük herkese eşit dağılmıyor. Peki, bu düzenin hesabını kim verecek?
Türkiye’de vergi konusunda son derece gelişmiş bir eşitlik anlayışımız var!
İşçi de ödüyor, emekli de, işsiz de, holding patronu da…
Markete giren herkes aynı kasadan geçiyor.
Ne güzel bir eşitlik!
Yalnız küçük bir ayrıntı var: Kasada eşit görünen insanlar, hayatta eşit koşullarda yaşamıyor.
Asgari ücretliyle milyonlar kazananın ekmekten, sütten, elektrikten ödediği dolaylı vergi aynı kurala tabi olabilir. Ama o verginin gelirlerinde açtığı gedik aynı değildir.
Birinin harcaması servetinden küçük bir parçadır, diğerinin harcaması ay sonuna ulaşma mücadelesidir.
İşte vergi adaleti tam da bu noktada başlar.
Çünkü mesele devletin ne kadar vergi topladığı değil, o vergiyi kimden, hangi ölçüde topladığı ve kimin yararına harcadığıdır.
Türkiye’de ücretli çalışan daha maaşını eline almadan gelir vergisiyle tanışıyor. Ardından alışverişte KDV, yakıtta ÖTV ve gündelik hayatın hemen her aşamasında başka vergilerle karşılaşıyor.
Emekçi önce kazanırken, sonra harcarken vergi ödüyor. Geçinebilmek ise vergiden muaf tutulmuş bir ayrıcalık değil!
Üstelik ücretler enflasyon karşısında değer kaybederken, nominal ücret artışları çalışanları daha yüksek vergi dilimlerine taşıyabiliyor. Böylece kâğıt üzerinde artan ücretin satın alma gücündeki iyileşme sınırlanabiliyor.
Burada önemli bir ayrım var.
Devletin vergi toplaması başlı başına sorun değildir. Vergi, kamusal hizmetlerin ve toplumsal dayanışmanın temel araçlarından biridir.
Sorun, bu dayanışmanın yükünün ödeme gücüyle ne kadar uyumlu dağıtıldığıdır.
Bir ülkenin hastaneleri, okulları, yolları ve sosyal güvenlik sistemi elbette finanse edilmelidir.
Ama bu finansmanın adil olup olmadığını anlamak için bütçenin yalnızca gelir hanesine değil, gelirlerin hangi kesimlerden toplandığına da bakmak gerekir.
Çünkü bütçe, teknik bir muhasebe belgesi olduğu kadar siyasi tercihlerin de kaydıdır.
Hangi gelirler daha fazla vergilendiriliyor?
Hangi kazançlara istisna tanınıyor?
Hangi harcamalara öncelik veriliyor?
Ve bütün bu kararların sonunda toplumdaki eşitsizlik azalıyor mu, derinleşiyor mu?
Bu sorular cevaplanmadan ekonomik adaletten söz etmek eksik kalır.
Thomas Piketty’nin servet yoğunlaşmasına ilişkin çalışmaları önemli bir gerçeği hatırlatır: Ekonomik eşitsizlik yalnızca insanların ne kadar çalıştığıyla açıklanamaz. Mülkiyet, miras ve sermaye birikimi de toplumdaki güç dağılımını belirler.
Dolayısıyla vergi adaletini yalnızca maaş bordroları üzerinden tartışmak yeterli değildir.
Servet, sermaye gelirleri, gayrimenkul kazançları ve ekonomik ayrıcalıklar da aynı tartışmanın parçası olmalıdır.
Elbette her sermaye geliri haksız, her vergi istisnası gereksiz değildir. Ancak kamu yararı adına tanınan ayrıcalıkların gerçekten kime hizmet ettiği şeffaf biçimde açıklanmalıdır.
Vergi düzeninin adaleti, güçlüden ne kadar topladığı kadar güçsüzün omzundan ne kadar yük aldığıyla da ölçülür.
Peki, ne yapılmalı?
Öncelikle ücretlilerin gelir vergisi tarifesi yeniden düzenlenmelidir. Vergi dilimleri enflasyon ve ücret artışları karşısında erimemeli; çalışanlar yalnızca nominal ücretleri yükseldiği için daha ağır bir vergi yüküyle karşılaşmamalıdır. Asgari ücret düzeyindeki mevcut gelir vergisi istisnası korunurken düşük ve orta ücretliler için daha geniş bir koruma sağlanmalıdır.
İkinci olarak, temel ihtiyaçların üzerindeki dolaylı vergi yükü hafifletilmelidir. Gıda, çocukların temel ihtiyaçları, zorunlu enerji tüketimi ve temel hijyen ürünlerinde KDV indirimleri değerlendirilmelidir. Isınmak, beslenmek ve temiz suya ulaşmak lüks tüketim değildir. Vergi indirimlerinin fiyatlara yansıması da etkin biçimde denetlenmelidir.
Üçüncü olarak, yüksek servet ve sermaye gelirleri ödeme gücüyle orantılı biçimde vergilendirilmelidir. Büyük miraslar, yüksek değerli gayrimenkuller, spekülatif kazançlar ve sermaye gelirleri üzerindeki istisnalar gözden geçirilmelidir. Amaç üretken yatırımı cezalandırmak değil, servet birikimiyle emek gelirleri arasındaki vergi yükünü daha adil dağıtmaktır.
Dördüncü olarak, şirketlere sağlanan vergi muafiyetleri, istisnalar ve teşvikler kamuoyuna açık biçimde denetlenmelidir. Hangi ayrıcalığın kaç liralık kamu gelirinden vazgeçilmesine yol açtığı, ne kadar istihdam ve toplumsal yarar sağladığı açıklanmalıdır. Kamu yararı üretmeyen ayrıcalıklar sürdürülmemelidir.
Beşinci olarak, vergi kaçakçılığına ve kayıt dışı büyük ekonomik faaliyetlere karşı etkili denetim sağlanmalıdır. Vergisini bordrosundan kesilen çalışanın karşısında, gelirini gizleyebilen veya yükümlülüklerinden kaçınabilen kesimlerin avantajlı durumda kalmasına izin verilmemelidir.
Ve nihayet, toplanan vergilerin nereye harcandığı da en az nasıl toplandığı kadar önemli olmalıdır. Eğitim, sağlık, sosyal konut, ulaşım ve sosyal güvenlik harcamaları güçlendirilmeli; kamu kaynaklarının kullanımı bağımsız denetime ve toplumsal katılıma açılmalıdır.
Çünkü vergi adaleti yalnızca kimin ne kadar ödediği değil, halkın ödediği verginin halka ne kadar geri döndüğü meselesidir.
Bugün sendikaların gelirde ve vergide adalet talepleri bu nedenle yalnızca ücret pazarlığı değildir.
Bu talepler, ekonomik büyümeden kimin pay aldığına ve devletin hangi toplumsal kesimlere karşı sorumluluk üstlendiğine ilişkin siyasi bir itirazdır.
Çünkü çalışan insan yalnızca üretimin maliyet unsuru değildir.
O, ekonominin öznesidir.
Üretir, tüketir, vergi öder, çocuk yetiştirir, toplumsal hayatı ayakta tutar.
Ama konu ekonomik fedakârlığa geldiğinde ilk hatırlanan yine onun ücreti oluyorsa burada ciddi bir öncelik sorunu vardır.
Bir ülkede mali disiplin gerekli olabilir. Enflasyonla mücadele de ertelenemez.
Ancak disiplinin yükü yalnızca ücretliye, fedakârlığın ahlaki sorumluluğu yalnızca emekçiye yüklenemez.
Bu taleplerin hayata geçirilmesi, vergi gelirlerindeki olası kayıpların hesaplanmasını ve kamu finansmanının yeniden düzenlenmesini de gerektirir. Adalet iddiası, mali sonuçları görmezden gelmek değil; yükün kimler arasında nasıl paylaşılacağını açıkça ortaya koymaktır.
Bunlar yalnızca ekonomik araçlar değil, nasıl bir toplumda yaşamak istediğimize ilişkin tercihlerdir.
Son söz mü?
Bir ülkede vergi yükünü anlamak için bütçe tablolarından önce insanların hayatına bakmak
Bir tarafta servetini büyütenler, diğer tarafta maaşının ne kadarını ay sonuna taşıyabileceğini hesaplayanlar…
Bir tarafta kazancını nasıl değerlendireceğini düşünenler, diğer tarafta çocuğunun beslenme çantasına ne koyacağını hesaplayanlar…
Ve devlet, bütün bu eşitsizliğin ortasında herkesten fedakârlık istiyor!
Oysa adalet, herkesten aynı fedakârlığı istemek değil; en fazla imkâna sahip olanın en fazla sorumluluğu üstlenmesini sağlamaktır.
Çünkü bir ülkede yoksuldan sabır, emekçiden fedakârlık, zenginden yalnızca yatırım bekleniyorsa orada ekonomi politikası değil, sınıfsal bir tercih vardır.
Ve o tercihin adı ne mali disiplin ne de ekonomik zorunluluktur.
O, emeğin sırtından serveti korumanın siyasi tercihidir!
Hakan URUN
16 Kasım 2026





