KADRAJIN DIŞINDA KALANLAR
Atatürk’ün kara tahta başındaki fotoğrafını hepimiz biliriz. Elinde tebeşir, yeni Türk harflerini anlatıyor. Cumhuriyet tarihinin en tanınmış görüntülerinden biri. Ben o fotoğrafa her baktığımda, kadrajın dışında kalan insanları da düşünürüm.
Anadolu’nun uzak bir köyünde ders veren öğretmeni, gündüz tarlada çalışıp akşam harf öğrenmeye giden kadını, ömründe ilk kez kendi adını yazmaya çalışan yaşlı adamı…
Çoğunun adını bilmiyoruz. Yüzlerini de görmedik. Oysa onlar olmasaydı, kara tahtada başlayan iş Anadolu’nun dört bir yanına ulaşamazdı.
1928’de Cumhuriyet henüz beş yaşındaydı. Ülke savaşlardan çıkmış, yoksulluk yaygın, okul ve öğretmen sayısı yetersizdi. 1927 nüfus sayımına göre halkın yalnızca yüzde 10,5’i okuma yazma biliyordu. Kadınlarda bu oran yüzde 4 dolayındaydı.
Okuma yazma bilmemek, yalnızca kitap okuyamamak değildi. Askerdeki oğlundan gelen mektubu başkasına okutan anne, önüne konulan belgeyi anlayamayan köylü, kendi adını yazmak için yardım isteyen işçi… İnsanlar hayatlarının en sıradan işlerinde bile başkalarına muhtaçtı.
Cumhuriyet bunu değiştirmeye kararlıydı.
1 Kasım 1928’de yeni Türk harfleri kabul edildi. 8 Kasım’da Atatürk, Millet Mekteplerinin Genel Başkanlığını ve Başöğretmenliğini kabul etti. 1 Ocak 1929’da Millet Mektepleri açıldı.
Fakat kanun çıkarmakla milyonlarca insana okuma yazma öğretmek aynı şey değildi. Köylerde okul yoktu, öğretmen azdı, ulaşım zordu. İnsanların çoğu gün boyu çalışıyordu.
Bu yüzden eğitim insanların ayağına götürüldü.
Valilere, kaymakamlara, öğretmenlere, muhtarlara görevler verildi. Gezici derslikler kuruldu. Fabrikalarda, çiftliklerde, demiryolu ve liman işletmelerinde kurslar düzenlendi. Ders saatleri çalışan insanların hayatına göre ayarlandı.
Tarladan akşam dönen birine gündüz ders veremezdiniz. Bunu düşünmüşlerdi.
1929 ile 1935 yılları arasında 60 binden fazla derslik açıldı. Yaklaşık 2,5 milyon yetişkin kurslara kaydoldu, 1,3 milyondan fazlası başarı belgesi aldı. 51 binden fazla öğretmen görev yaptı. Okuryazarlık oranı 1935’te yüzde 20,4’e yükseldi. Bu artışta diğer eğitim çalışmalarının da payı vardı.
Her şey yolunda gitmedi elbette. Katılım zamanla azaldı, kadınların eğitime erişimindeki güçlükler sürdü, yoksulluk ortadan kalkmadı. Ama bütün eksikliklerine rağmen, birbirini tanımayan binlerce insan ortak bir işin parçası olabildi.
Öğretmen öğretti, muhtar insanlara ulaştı, yönetici imkan hazırladı, yetişkinler öğrenmek için emek verdi. Herkes aynı işi yapmadı. Herkesin yeteneği, görevi, imkanı farklıydı. Ama birinin yaptığı iş diğerininkini tamamlıyordu.
Bence üzerinde durmamız gereken de bu.
Aradan neredeyse bir yüzyıl geçti. Bugün çok daha eğitimliyiz. Daha fazla kaynağımız, daha güçlü iletişim imkanlarımız var. Siyasi partilerimiz, sendikalarımız, derneklerimiz, meslek örgütlerimiz var. Ortak hedefler belirliyor, yönetimler seçiyor, görevler dağıtıyoruz.
Peki birlikte çalışmayı ne kadar öğrendik?
Bir kurumda başarılı bir insanın varlığı o kurum için kazanç olmalı. Çalışıyor, üretiyor, yeni fikirler geliştiriyor, çevresindekilere güven veriyorsa bundan herkesin memnun olması beklenir.
Ama bazen tam tersi oluyor.
İnsanın çalışkanlığı takdir ediliyor, ilerlemesi istenmiyor. Fikirleri beğeniliyor, karar süreçlerinde yer alması sakıncalı bulunuyor. Üstelik bunu yapanlar çoğu zaman aynı düşünceyi savunan, aynı hedef için yola çıkmış insanlar.
İnsanın kendi arkadaşının başarısından rahatsız olması ilk bakışta anlaşılmaz görünüyor. Oysa bunun arkasında oldukça tanıdık bir duygu var.
Kendimizi çoğu zaman bize benzeyen insanlarla karşılaştırıyoruz. Aynı eğitimi aldığımız, aynı çevrede bulunduğumuz, benzer imkanlarla yola çıktığımız insanlarla. Uzakta, başka bir dünyada yaşayan başarılı biri bizi fazla rahatsız etmeyebilir. Ama yanı başımızdaki arkadaşımızın başarısı bazen kendi yapamadıklarımızı hatırlatır.
Onun ilerlemesiyle bizim yerimizde saymamız arasındaki farkı görürüz.
Herkes bu duyguyla aynı şekilde baş etmez. Kimi arkadaşının başarısından öğrenir, kimi daha çok çalışır. Kimi de o başarıyı küçültmeye, önemsiz göstermeye ya da engellemeye yönelir.
İşte kişisel bir duygu, kurumun kararlarını etkilemeye başladığında sorun büyür.
Bir göreve kimin daha uygun olduğu yerine, kimin dengeleri değiştirmeyeceği düşünülür. Yeni bir fikrin yararı değil, sahibine kazandıracağı itibar hesaplanır. Başarılı insanların önü açılacağına, biraz daha beklemeleri uygun görülür.
Üstelik bütün bunlar çoğu zaman birlik, dayanışma ve kurumsal yarar adına yapılır.
Bir kurumun kendi yeteneklerinden korkması ne tuhaf.
Daha da tuhafı, bunun bazen kurumun iyiliği için yapıldığına gerçekten inanılması.
İnsan kendi konumunu korumayı kurumun düzenini korumakla karıştırabiliyor. Kendisini rahatsız eden birini uzaklaştırdığında bir sorunu çözdüğünü düşünüyor. Oysa çoğu zaman ortadan kaldırdığı şey sorun değil, kendisini sorgulamaya zorlayan bir insan oluyor.
Böyle yerlerde insanlar zamanla çalışmanın ve başarılı olmanın yeterli olmadığını öğreniyor. Kimileri susuyor, kimileri uzaklaşıyor. Kalanların bir bölümü de enerjisini işine değil, kendisini korumaya harcıyor.
Kurum yine ayakta. Toplantılar yapılıyor, kararlar alınıyor, faaliyet raporları hazırlanıyor.
Ama kim bilir kaç güzel iş hiç yapılamıyor.
Çünkü gerçekleşmeyen başarıların istatistiği tutulmuyor.
Önü kesilen yetenekli bir insanın neler yapabileceğini, dinlenmeyen bir fikrin nereye varacağını, küstürülüp uzaklaştırılan birinin kuruma neler kazandırabileceğini bilemiyoruz. Faaliyet raporlarında yapılan işler var. Yapılabilecekken yapılmayanlar yok.
Bir kurumun en büyük kaybı bazen başarısız olduğu işler değil, başarmasına fırsat vermediği işlerdir.
Millet Mekteplerinin hikayesine dönüp bakınca bu yüzden başka bir şey daha görüyorum.
O yıllarda herkesin birbirini sevdiğini, aralarında anlaşmazlık yaşanmadığını elbette söyleyemeyiz. İnsan olan yerde rekabet de olur, çekişme de. Ama farklı görevlerdeki insanların emeği ortak bir hedefte buluşturulabilmişti.
Bir öğretmenin başarısı muhtarın değerini azaltmıyordu. Muhtarın insanları kursa getirmesi öğretmenin emeğini gölgelemiyordu. Okuma yazma öğrenen kadının ilerlemesi, ona harfleri öğreten kişinin kaybı değildi.
Birinin başarısı diğerinin emeğini anlamlı kılıyordu.
Bugün de ihtiyacımız olan bu. Fakat yalnızca insanların iyi niyetine bırakılamayacak kadar önemli bir konu. Kurumların adil olması, emeği görmesi, görevleri liyakate göre dağıtması gerekiyor. İnsanlar haklarının korunacağına inanmadıkları yerde birbirlerine güvenmekte zorlanıyor.
Dayanışmayı sürekli öğütleyip adaleti sağlamayan bir kurum, sonunda ikisini de kaybediyor.
Düşünsenize, bir insanın önünü kesmek için harcanan emek, onunla birlikte çalışmaya harcansaydı neler yapılabilirdi?
Kaç yetenekli insanı kaybettik? Kaç güzel fikri sahibini sevmediğimiz için dinlemedik? Kaç kişinin başarısını engellerken hepimizin yararlanabileceği bir imkandan vazgeçtik?
Bilmiyoruz.
Belki de en rahatsız edici soru şu. Biz de bir zamanlar, kendi yerimizi korumak uğruna bir başkasının yapabileceklerini görmezden geldik mi?
8 Kasım 1928’in üzerinden 98 yıl geçti.
Atatürk’ün kara tahta başındaki fotoğrafı hala hafızamızda. Elindeki tebeşiri, tahtadaki harfleri görüyoruz. Ama o harfleri Anadolu’ya taşıyan ellerin çoğunu tanımıyoruz.
Bir köy öğretmenini, dersliğin açılması için uğraşan muhtarı, akşam yorgun argın kursa yetişen kadını, titreyen eliyle ilk kez adını yazan yaşlı adamı…
Onların hepsi farklı işler yaptı. Farklı imkanlara, farklı yeteneklere sahipti. Ama yaptıkları işler bir araya geldiğinde, tek başlarına yapabileceklerinden çok daha büyük bir sonuç ortaya çıktı.
Atatürk’ün elindeki tebeşiri tarih kaydetti. O harfleri Anadolu’ya taşıyan ellerin çoğunu kaydetmedi.
Cumhuriyet, o ellerin ortak emeğiyle büyüdü.
Bugün o fotoğrafa yeniden bakarken belki de kendimize şunu sormalıyız. Biz başkalarının yapabileceklerine ne kadar yer açıyoruz?
