Atatürk, Cumhuriyet’i yalnızca okuma yazma bilen insanların değil, aklını kullanan, vicdanına sahip çıkan, ahlaklı ve karakterli yurttaşların omuzlarında yükseltmek istiyordu. Bugün diplomalarımız çoğaldı. Peki aynı şeyi toplumsal ahlakımız için söyleyebilir miyiz?
Bugün 10 Kasım.
Atatürk’ü kaybedeli 88 yıl oldu. Her yıl olduğu gibi bugün de onu sevgiyle, saygıyla ve özlemle anıyoruz. Ben bu kez biraz başka bir şeyden söz etmek istiyorum. Atatürk’ün nasıl bir insan yetiştirmek istediğinden ve bizim bu konuda ne kadar başarılı olabildiğimizden.
Bir insan dünyanın en iyi üniversitelerinde okuyabilir. Birkaç yabancı dil konuşabilir, önemli görevlerde bulunabilir, adının önünde uzun uzun unvanlar sıralanabilir. Bunların hepsi emek ve başarı gerektirir. Ama o insanın dürüst, adil ve vicdanlı olduğunu göstermez.
Ne yazık ki bunun örneklerini her gün görüyoruz.
Atatürk’ün eğitime verdiği önemi biliyoruz. Fakat onun için eğitim, insanlara yalnızca bilgi kazandırmaktan ibaret değildi. Aklını kullanabilen, sorgulayan, kendi kararlarını verebilen ve topluma karşı sorumluluk hisseden yurttaşlar yetişmesini istiyordu. Cumhuriyet’in geleceğini de böyle insanlarda görüyordu.
Belki bugün üzerinde en fazla durmamız gereken nokta bu.
Çocuklarımızın iyi okullarda okumasını istiyoruz. Sınavlarda başarılı olsunlar, yabancı dil öğrensinler, iyi meslekler edinsinler diye elimizden geleni yapıyoruz. Bütün bunlar elbette önemli. Ama bir çocuğun iyi bir insan olarak yetişmesi üzerinde aynı titizlikle duruyor muyuz, emin değilim.
Üstelik çocuklarımıza öğrettiklerimizle onların hayatta gördükleri her zaman birbirini tutmuyor.
Dürüst ol diyoruz, dürüst olduğu için zarar gören insanları görüyorlar. Çalış diyoruz, liyakat yerine yakınlığın tercih edildiğine tanık oluyorlar. Hakkını savun diyoruz, hakkını aradığı için dışlanan insanları görüyorlar.
Böyle bir ortamda yalnızca okullardan iyi insan yetiştirmesini beklemek ne kadar gerçekçi?
Yıllardır üniversitede öğrenciler yetiştiriyorum. Bir hekimin iyi eğitim almasının, mesleğini öğrenmesinin, el becerisini geliştirmesinin ne kadar önemli olduğunu biliyorum. Ama yıllar içinde şunu da gördüm. Bilgi ve beceri, insana kendiliğinden vicdan kazandırmıyor.
Bir cerrah ameliyatını çok iyi yapabilir. Ama hastasının korkusunu önemsemiyorsa, meslektaşının emeğine saygı göstermiyorsa, yaptığı yanlışı kabul edemiyorsa eğitiminde eksik kalmış bir şeyler vardır.
Bunu yalnızca hekimlik için söylemiyorum.
Hukuk fakültesini bitirmek insana adalet duygusu kazandırmaya yetmiyor. Öğretmen olmak her çocuğa aynı özenle yaklaşmayı garanti etmiyor. Bir kurumun başına geçmek de insana hakkaniyetli davranmayı öğretmiyor.
Bunları insanın karakterinde, davranışlarında görmek gerekiyor.
Atatürk’ün eğitim anlayışını bugün yeniden düşünmemizin nedeni de bu olmalı. Cumhuriyet, insanların yalnızca daha fazla bilgi edinmesini değil, kendi aklıyla düşünebilmesini, haklarını bilmesini ve toplumun sorumluluğunu üstlenmesini hedefliyordu.
O yılların Türkiye’sini düşünelim. Savaşlardan çıkmış, yoksul, okuma yazma oranı son derece düşük bir ülke. Atatürk, bütün bu güçlüklerin içinde eğitimi öncelikli bir iş olarak ele aldı. Çünkü ülkenin geleceğinin yalnızca kanunlarla, kurumlarla, yapılan yollarla güvence altına alınamayacağını biliyordu. O kurumları yaşatacak insanlara da ihtiyaç vardı.
Bugün çok daha fazla imkanımız var. Üniversitelerimiz, okullarımız, mezunlarımız, akademik unvanlarımız arttı. Bunlar Cumhuriyet’in önemli kazanımları. Ama eğitim düzeyimiz yükselirken adalet duygumuzun, birbirimize duyduğumuz saygının ve kamusal sorumluluk anlayışımızın da aynı ölçüde geliştiğini söylemekte zorlanıyorum.
Örneğin liyakat konusunda hala bu kadar konuşmak zorunda kalmamız bile düşündürücü.
Bir göreve en uygun insanı seçmek neden bu kadar zor? Bir başkasının başarısını kabul etmek, emeğinin karşılığını vermek neden bazen büyük bir erdem sayılıyor? Oysa bunlar olağan davranışlarımız olmalıydı.
Bir toplumda dürüstlük gösterildiğinde şaşırıyorsak, görevini hakkıyla yapan insanları istisna olarak anlatıyorsak orada eğitim üzerine yeniden düşünmemiz gerekiyor.
Burada yalnızca devlete, okullara ya da yöneticilere sorumluluk yüklemek de doğru olmaz. Hepimizin payı var. Evde çocuğumuzun yanında söylediklerimiz, iş yerinde verdiğimiz kararlar, haksızlık karşısındaki tutumumuz da eğitimin bir parçası.
Çocuklar söylediklerimizden çok yaptıklarımızı görüyor.
Bugün Atatürk’ü anarken bunları düşünmek istiyorum.
Onun fotoğraflarına bakarken, sözlerini paylaşırken, saat dokuzu beş geçe saygıyla dururken Cumhuriyet’in bize yüklediği sorumluluğu da hatırlayalım.
Çünkü Atatürk’ün istediği insanı yetiştirmek, yalnızca Milli Eğitim Bakanlığının ya da üniversitelerin görevi değil. Çocuklarımızın önünde nasıl bir hayat yaşadığımızla da ilgili.
Yarın yine işlerimizin başına döneceğiz. Öğrencilerimize ders verecek, hastalarımızı muayene edecek, kurumlarımızda kararlar alacak, çocuklarımıza öğütler vereceğiz.
İşte o zaman da bugün hatırladıklarımızın bir karşılığı olmalı.
Ben Cumhuriyet’in geleceğini düşünürken artık yalnızca kaç üniversitemiz, kaç mezunumuz olduğuna bakmanın yeterli olmadığına inanıyorum.
Birbirimize nasıl davrandığımıza, hak edene hakkını verip vermediğimize, yanlış karşısında ne yaptığımıza da bakmalıyız.
Çocuklarımıza okumayı öğrettik. Peki öğrendiklerimizden ne kadarını hayatımıza geçirebildik?
