YÖK’ün 45. yılında, üniversitelerin neden hala bu merkezi yapıya ihtiyaç duyduğunu sormanın zamanı geldi.
Bir üniversite öğrencisi hocasına “Düşüncelerimizi açıkça söylemeliyiz, değil mi?” diye sorsa, cevabı kolaydır. Elbette söylemeliyiz. Peki aynı öğrenci ardından “Siz söyleyebiliyor musunuz?” diye sorarsa?
İkinci sorunun cevabı biraz daha uzun sürebilir.
YÖK’ün kaldırılması gerektiğini düşünürken benim aklımda bu konuşma var. Kendi kararlarında yeterince söz sahibi olamayan, yetkisini kullanırken sürekli yukarıya bakan bir üniversiteden özgür düşünceyi geliştirmesini bekliyoruz. Öğrencisine sorgulamayı öğretecek kurumun kendisine ne kadar güvendiğimizi pek konuşmuyoruz.
YÖK 6 Kasım 1981’de, askeri yönetim döneminde kuruldu. Fakat kaldırılmasını savunmak için yalnızca bu tarihi hatırlatmak yetmez. Bir kurum geçmişi yüzünden eleştirilebilir; geleceğine ise bugün ne işe yaradığına, neyi engellediğine bakarak karar vermeliyiz.
Benim itirazım, üniversiteleri bu kadar geniş merkezi yetkiler altında tutmanın gerekli kabul edilmesine. Bilim üretmesini beklediğimiz kurumların kendi işlerini yönetebileceğine bir türlü ikna olamıyoruz. Dünyanın önde gelen araştırmacılarıyla yarışacak kadar yetkin bulduğumuz insanları, kendi üniversitelerinin geleceğinde söz sahibi olmaya gelince yeterince güvenilir bulmamak tuhaf.
Üstelik merkezi yönetim, kararların daha isabetli olacağının güvencesi değil. Farklı şehirlerde, farklı imkanlarla çalışan üniversitelerin ihtiyaçları da farklı. Bir bölümün neye ihtiyacı olduğunu orada ders veren, araştırma yapan, öğrenci yetiştiren insanlar biliyor. Bu bilgi kararın merkezinde yer almalı. Her kurumun yukarıdan gelecek düzenlemeye uyum sağlamaya çalıştığı bir yapıda, yerel ihtiyacı anlatmak bile başlı başına bir işe dönüşebilir.
Buna karşılık “Üniversiteleri kendi haline mi bırakalım?” deniliyor.
Neden kendi kararlarını verebilen bir üniversiteyi, başıboş bırakılmış bir kurum gibi düşünüyoruz? Yetki vermekle hesap sormak birbirine engel değil. Üniversite bütçesini açıklasın, atamalarını gerekçelendirsin, eğitiminin niteliği bağımsız biçimde değerlendirilsin. Başarısızlığını da usulsüzlüğünü de özerklik sözüyle örtemesin. Bunları istemek için bütün üniversiteleri geniş yetkili bir üst yönetimin altında tutmak zorunda değiliz.
YÖK’ün yerine ne geleceği sorusunun cevabı da burada. Üniversiteler arasında eşgüdüm sağlayan, ülkenin yükseköğretim ihtiyaçlarını izleyen, görevleri sınırlı bir yapı kurulabilir. Üniversitenin akademik kararlarına sürekli müdahale etmeden de ortak planlama yapılabilir. Bunun için yetkiyi paylaşmayı kabul etmek gerekiyor.
Kolay olan, mevcut yapının başına daha iyi insanların gelmesini beklemek. Oysa kırk beş yıl sonra kurumları kişilerin iyi niyetinden bağımsız düşünebilmeliyiz. Bir üniversitenin ne kadar rahat çalışacağı, merkezde kimin bulunduğuna bu kadar bağlı olmamalı.
Merkezi yetkinin başka bir sakıncası da siyasi müdahaleyi kolaylaştırabilmesi. Üniversiteler üzerindeki karar gücünü bir yerde topladığınızda, o gücü etkilemek isteyenler için de elverişli bir yol açarsınız. Bugün doğru ellerde olduğuna inanabilirsiniz. Yarın aynı yetkilerin nasıl kullanılacağını bilemezsiniz. Üniversitenin güvencesi, her dönemde kendisini anlayacak yöneticiler bulması olamaz.
YÖK’ün kaldırılması talebini yalnızca bir kurumun tabelasına indirgememek bu nedenle önemli. Yetkiler başka bir merkezi makama devredilecekse değişen pek bir şey olmaz. Aynı şekilde, Ankara’dan alınan güç kampüste rektörün elinde toplanacaksa genç araştırmacı açısından özgürlük gelmiş sayılmaz.
Üniversitenin içinde de yetki paylaşılmalı. Yönetimlere gerçek katılım sağlanmalı, akademik kadrolar açık ölçütlerle değerlendirilmeli, itiraz yolları işlemeli. Kendi bölümünde eleştiri duymak istemeyen bir hocanın YÖK’e karşı çıkması yeterli değil. Başkasından istediğimiz özgürlüğü, biz de başkasına tanımayı öğrenmeliyiz.
Yıllarını üniversiteye vermiş bir hekim olarak, gençlerin enerjisini nereye harcamasını istediğimizi düşünüyorum. İyi araştırma yapmaya mı, idari engelleri aşmaya mı? Yeni bir fikir geliştirmeye mi, o fikri kimlerin uygun bulacağını hesaplamaya mı? İnsanların çalışabileceği yıllar sınırlı. Gereksiz yere kaybedilen zamanın telafisi her zaman olmuyor.
Elbette YÖK kaldırılınca üniversitelerin bütün sorunları çözülmeyecek. Kayırmacılık bir gecede bitmeyecek, araştırma bütçeleri kendiliğinden artmayacak. Ama hiçbir değişikliğin bütün sorunları çözmeyecek olması, mevcut düzeni sürdürmenin gerekçesi olamaz. Bir yerden başlamak gerekiyor. Ben o başlangıcın, üniversitelerin üzerinde toplanmış yetkiyi dağıtmak ve karar veren herkesin sorumluluğunu görünür kılmak olduğuna inanıyorum.
YÖK’ün kaldırılması, üniversiteye verilmiş bir ödül olmayacak. Daha fazla sorumluluk üstlenmesini de gerektirecek. Kendi kararını veren kurum, sonucunun hesabını da verecek. Sürekli bir üst makamı gerekçe göstermenin rahatlığı ortadan kalkacak.
Kırk beş yıl yeterince uzun bir süre. Üniversiteye güvenmek için daha kaç kuşağın mezun olmasını bekleyeceğiz?
