KARS: SADECE BİR ŞEHİR DEĞİL, AVRASYA’YA AÇILAN KİLİT TAŞI
Kars, sadece bir şehir değildir; sadece bir sınır kapısı da değildir. O, sınırların ötesinde gönül bağlarını yaşatan, milletin mazisiyle istikbali arasında köprü kuran tarihî bir iradenin adıdır.
Tarih, kimi günleri takvimlere değil, milletlerin kaderine yazar. 30 Ekim 1920, Kars için bir kurtuluş; Millî Mücadele için bir zafer, Türkiye’nin geleceği içinse stratejik bir dönüm noktasıdır. O gün Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki Doğu Cephesi birliklerinin Kars’a girmesiyle şehir, yeniden Türk hâkimiyetine kavuştu. Kars’ta dalgalanan al bayrak, yalnızca bir şehrin kurtuluşunu değil, Millî Mücadele’nin doğuda kazandığı askerî başarının önemini de simgeliyordu.
Kars, işgale karşı büyük bir mücadele verirken özgürlük ve bağımsızlık ruhunu, Anadolu’nun büyük bölümü işgal altındayken kurduğu, tarihe “kelebek ömürlü cumhuriyet” olarak geçen Kars Cumhuriyeti’yle de ortaya koydu. Emperyalizmin ve bölgesel güç mücadelelerinin önüne çıkardığı engellere rağmen sürdürülen bu özgürlük mücadelesi, 30 Ekim 1920’de Kars’ın yeniden ana vatanla bütünleşmesiyle tarihî bir dönüm noktasına ulaştı.
Doğu Harekâtı’nda elde edilen askerî başarı, 2–3 Aralık 1920 gecesi imzalanan Gümrü Antlaşması’yla diplomatik bir kazanıma dönüştü. TBMM Hükûmeti’nin yabancı bir devletle imzaladığı ilk antlaşma olan Gümrü, Millî Mücadele’nin siyasi meşruiyetini ve Ankara’nın diplomatik ağırlığını ortaya koyan önemli bir gelişmeydi. Ancak Ermenistan’ın Sovyetleşmesi üzerine antlaşma yürürlüğe girmedi. Doğu sınırı, 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ve 13 Ekim 1921 tarihli Kars Antlaşması’yla kesinlik kazandı. Böylece Doğu Cephesi’nde elde edilen askerî başarı, yeni Türk devletinin sınırlarının belirlenmesinde tarihî bir rol oynadı.
Ancak Kars’ın anlamı, askerî zaferlerle ve sınırların belirlenmesiyle sınırlı değildir. Bu şehir, Anadolu’nun doğuya açılan kapısı; Kafkasya, Hazar havzası ve Türkistan’la kurulan tarihî bağların stratejik kavşağıdır. Yüzyıllar boyunca Anadolu ile Türk dünyası arasında köprü olan Kars, ticaretin yanı sıra dilin, geleneğin ve ortak hafızanın da taşıyıcısı olmuştur. Bu nedenle Kars’ın önemi, sınır güvenliğinin ötesinde, Türkiye’nin bölgedeki tarihî ve kültürel varlığıyla doğrudan ilişkilidir.
Kars, Dede Korkut’un nefesidir; sazın, sözün ve âşıklık geleneğinin harmanlandığı, Anadolu ile Türkistan’ın ruhunu buluşturan kadim bir kültür havzasıdır. Kırgızistan’da binilen atın, Kazakistan’da içilen sütün, Türkmenistan’da tutulan sözün, Özbekistan’da takılan berenin, Azerbaycan’da çalınan tarın ve kamançanın; Tiflis’te oynanan oyunun, İrevan’da tutulan halayın izini Kars’ta bulursunuz. Çünkü burada coğrafya tarihle, tarih kültürle, kültür ise milletin ortak hafızasıyla iç içe geçer.
Kars, Tanrı Dağları’nın heybetini Allahuekber Dağları’yla, Türkistan’ın kadim ruhunu Sarıkamış’ın hatırasıyla buluşturur. Farklı coğrafyalara dağılmış gelenekleri aynı kültürün sesinde birleştirir. Onun için diyoruz ki Kars, sıradan bir şehir değildir; bir şehrin ötesinde, büyük bir yurdun adeta bir yurtçuğudur.
Kars’ın kimliği, tek bir tarihî dönemin ya da kültürel katmanın eseri değildir. Urartulardan Bagratlılara, Selçuklulardan Osmanlılara; Malakanlardan Anadolu’nun köklü topluluklarına uzanan tarihî izler, bu coğrafyanın çok katmanlı hafızasını oluşturur. Farklı halkların, devletlerin ve medeniyetlerin bıraktığı izler, Kars’ın tarihî zenginliğinin ayrılmaz parçalarıdır. Bu şehir, farklı geçmişlerin izlerini aynı coğrafyada taşıyarak bugüne ulaşan özgün bir tarih ve kültür mozaiğidir.
Kâzım Karabekir Paşa’nın veciz sözüyle:
“Boğazlar boğazımız, Kars-Ardahan bel kemiğimizdir.”
30 Ekim 1920’de kazanılan zafer, Doğu Cephesi’ndeki askerî üstünlüğü pekiştirdi ve Millî Mücadele’nin diğer cephelerine odaklanılabilmesinin önünü açtı. Kars’ın geri alınması ve ardından yürütülen diplomatik süreç, yeni Türk devletinin doğu sınırlarının şekillenmesinde belirleyici aşamalardan biri oldu.
Bugün Kars’ın mirasını yaşatmak, yalnızca geçmişin zaferlerini anmak ve stratejik önemini korumak değildir. Kars’ın en büyük mirası, hoşgörüyü kimliğine işlemiş, farklılıklarla bir arada yaşama kültürünü içselleştirmiş insanı ve kentli olma bilincidir. Farklı kültürlerin izlerini taşıyan bu kadim şehirde hoşgörü, yalnızca bir söz değil, birlikte yaşamanın tarih içinde şekillenmiş bir kültürüdür. Kars’ı yaşatmak; bu kültürü, bu inceliği ve bu kentlilik bilincini gelecek kuşaklara aktarmaktır.
Kurtuluş günün kutlu olsun, aziz vatan parçası Gazi Kars!
